وقتي برجها، مسير باد را ميبندند
در حالي كه سالهاست نسخههاي مختلفي براي مهار آلودگي هواي تهران پيچيده ميشود، از طرحهاي ترافيكي تا محدوديت سوخت و معاينه فني، اكنون يك متغير كمتر ديدهشده به كانون توجه كارشناسان بازگشته است: «باد».
در حالي كه سالهاست نسخههاي مختلفي براي مهار آلودگي هواي تهران پيچيده ميشود، از طرحهاي ترافيكي تا محدوديت سوخت و معاينه فني، اكنون يك متغير كمتر ديدهشده به كانون توجه كارشناسان بازگشته است: «باد». جريانهاي غرب به شرق كه در اقليم پايتخت نقش ريه طبيعي شهر را ايفا ميكنند، بهواسطه توسعه فشرده بلندمرتبهسازي در غرب شهر در حال تضعيفاند؛ هشداري كه ميتواند معادلات مديريت آلودگي را تغيير دهد.در سالهاي اخير، منطقه ۲۲ تهران به يكي از اصليترين كانونهاي ساختوساز مرتفع تبديل شده است؛ محدودهاي كه از نظر توپوگرافي و اقليم شهري، يكي از مسيرهاي مهم ورود و عبور بادهاي محلي به درون پايتخت بهشمار ميرود. اكنون دادههاي هواشناسي و اظهارات رسمي نشان ميدهد اين كريدور طبيعي تهويه در معرض انسداد تدريجي قرار گرفته است.
هشدار رسمي تهويه طبيعي در حال كور شدن است
در اختتاميه نخستين كنفرانس بينالمللي آلودگي هوا، ابراهيم فتاحي رييس پژوهشگاه هواشناسي و علوم جو با صراحت اعلام كرد: تهويه طبيعي تهران در منطقه ۲۲ با توسعه بلندمرتبهسازيها در حال كور شدن است؛ روندي كه ميتواند به تشديد انباشت آلايندهها منجر شود.او به شاخصي قابل اندازهگيري اشاره كرد: ميانگين سرعت بادهاي محلي تهران در پي افزايش برجسازيها به حدود ۱.۵ تا ۲ متر بر ثانيه كاهش يافته است. شايد اين كاهش در نگاه اول ناچيز به نظر برسد، اما در مقياس اقليم شهري، همين افت ميتواند به معناي كاهش محسوس در توان پراكندگي آلايندهها باشد بهويژه در فصول سرد سال كه پديده وارونگي دما، خود مانعي مضاعف براي جابهجايي هوا ايجاد ميكند.براساس اصول فيزيك جو، سرعت باد يكي از عوامل كليدي در رقيقسازي و انتقال افقي آلايندههاست. هرچه اين سرعت كمتر باشد، زمان ماندگاري ذرات معلق و گازهاي آلاينده در تراز تنفسي شهروندان افزايش مييابد. در شرايط وارونگي، كه لايهاي گرمتر بر روي هواي سرد سطح زمين مينشيند، هواي آلوده در لايههاي پاييني «حبس» ميشود و نقش باد در شكستن اين وضعيت حياتيتر ميگردد. كاهش حتي نيم تا يك متر بر ثانيه در چنين شرايطي ميتواند تفاوت معناداري در شاخص كيفيت هوا ايجاد كند.
منطقه ۲۲؛ از كريدور باد تا كانون برجها
منطقه ۲۲ طي يك دهه گذشته به پهنهاي با تراكم بالاي برجهاي مسكوني و تجاري تبديل شده است. اين محدوده در غرب پايتخت و در امتداد مسيرهاي باد غالب قرار دارد؛ بادهايي كه از دشتهاي غربي به سوي مركز شهر حركت ميكنند و بخشي از فرآيند تهويه طبيعي را شكل ميدهند.در ادبيات برنامهريزي شهري، اين مسيرها با عنوان «كريدورهاي تهويه» يا «راهروهاي باد» شناخته ميشوند؛ فضاهايي كه با حفظ بازشوهاي افقي و كنترل ارتفاع و تراكم، امكان جريان آزاد هوا را فراهم ميكنند. بسياري از شهرهاي جهان بهويژه شهرهاي صنعتي با سابقه آلودگي بالا، در دهههاي اخير اين مفهوم را در ضوابط ساختوساز خود وارد كردهاند تا از انسداد كامل مسيرهاي باد جلوگيري شود.اما در غرب تهران، توسعه فشرده و بعضاً نامتوازن بلندمرتبهسازي، بهتدريج ديوارههايي كالبدي ايجاد كرده كه ميتواند نقش مانع را در برابر جريانهاي غالب ايفا كند. زماني كه برجها در امتداد يكديگر و بدون در نظر گرفتن جهت باد جانمايي شوند، الگوي گردش هوا تغيير ميكند؛ گردابههاي موضعي شكل ميگيرد و سرعت موثر جريان كاهش مييابد.
عدد كوچك، پيامد بزرگ
كاهش سرعت متوسط باد به ۱.۵ تا ۲ متر بر ثانيه، در مقياس روزمره شايد محسوس نباشد؛ اما در مدلهاي پراكندگي آلايندهها، همين اعداد وروديهاي تعيينكنندهاند. رابطه ميان سرعت باد و غلظت آلايندهها معمولاً معكوس است: با كاهش سرعت، غلظت افزايش مييابد.
در شهري مانند تهران كه با منابع متعدد توليد آلودگي از ترافيك و خودروهاي فرسوده گرفته تا صنايع پيراموني روبروست، ظرفيت خودپالايي هوا اهميت دوچندان دارد. اگر اين ظرفيت بهدليل مداخلات كالبدي تضعيف شود، حتي در صورت كنترل نسبي منابع آلاينده نيز شاخصهاي كيفيت هوا ممكن است بهبود نيابد.
در واقع، سياستهاي كاهش آلودگي زماني اثربخشاند كه با سازوكارهاي طبيعي شهر همراستا باشند. اگر مسيرهاي تهويه مسدود شود، شهر بخشي از «سيستم دفاعي» طبيعي خود را از دست ميدهد.
مسالهاي فراتر از يك منطقه
به گزارش ايسنا، فتاحي در سخنان خود به نكتهاي فراتر از منطقه ۲۲ اشاره كرد: جانمايي بسياري از شهركهاي صنعتي كشور بهگونهاي بوده كه آلايندگي آنها مستقيماً وارد شهرها ميشود. اين ارزيابي نشان ميدهد چالش تهويه و جهت باد، تنها به غرب تهران محدود نيست؛ بلكه به ضعف در لحاظ كردن پيوست اقليمي در نظام برنامهريزي فضايي كشور بازميگردد.در تصميمگيريهاي كلان، جهت بادهاي غالب، الگوهاي توپوگرافي و ظرفيت تهويه طبيعي بايد از دادههاي پايه محسوب شوند. اگر اين مولفهها ناديده گرفته شوند، صنايع و پروژههاي عمراني ميتوانند بهجاي دور كردن آلودگي از مراكز جمعيتي، آن را به سمت آنها هدايت كنند.به گفته رييس پژوهشگاه هواشناسي، بسياري از پروژههاي شكستخورده، فاقد پيوست اقليمي بودهاند. اين گزاره، اقليم را از يك دغدغه محيطزيستي صرف به مسالهاي مرتبط با كارآمدي اقتصادي و مديريتي تبديل ميكند. پروژهاي كه بدون توجه به ويژگيهاي اقليمي اجرا شود، ممكن است در بلندمدت هزينههاي اجتماعي و سلامت سنگيني تحميل كند.
آلودگي هوا بحران چندبعدي و نيازمند سياست يكپارچه
در كنفرانس يادشده، آلودگي هوا نهتنها به عنوان يك چالش زيستمحيطي، بلكه بهمثابه مسالهاي چندبعدي با پيامدهاي مستقيم بر سلامت عمومي، اقتصاد، مديريت شهري و حكمراني محيطزيست بررسي شد. اين نگاه چندبعدي اهميت دارد، زيرا انسداد كريدورهاي باد تنها يك موضوع فني نيست؛ تبعات آن در هزينههاي درمان، بهرهوري نيروي كار، مهاجرت شهري و حتي سرمايهگذاري منعكس ميشود. راهحلهاي جزيرهاي مثلاً تمركز صرف بر محدوديت تردد خودروها بدون اصلاح الگوهاي توسعه كالبدي، نميتواند به نتيجه پايدار برسد. اگر ساختوسازها مسير جريان هوا را تغيير دهند، هر سياست كنترلي ديگري با محدوديت اثربخشي مواجه خواهد شد. به همين دليل، تأكيد بر سياستهاي دادهمحور و مبتني بر شواهد علمي اهميت مييابد. دادههاي هواشناسي، مدلهاي شبيهسازي جريان هوا و مطالعات اقليم شهري بايد به بخشي از فرآيند صدور مجوزهاي كلان ساختماني تبديل شود. در غير اين صورت، تصميمات امروز ميتواند براي دههها الگوي گردش هوا را تغيير دهد.
بازنگري در سياست توسعه شهري ضرورت يا انتخاب؟
پرسش كليدي اكنون اين است: آيا هشدار درباره «كور شدن» تهويه طبيعي در غرب تهران به بازنگري در سياستهاي توسعه شهري منجر خواهد شد؟بازنگري ميتواند اشكال مختلفي داشته باشد؛ از تعيين پهنههاي ممنوعه يا محدوديت ارتفاع در كريدورهاي باد گرفته تا الزام مطالعات جريان هوا پيش از صدور مجوز برجهاي جديد. همچنين ميتوان با ايجاد فضاهاي باز خطي، پاركهاي امتدادي و كنترل تراكم در مسيرهاي حساس، بخشي از ظرفيت تهويه را احيا كرد.تجربه شهرهاي ديگر نشان ميدهد كه اصلاحات اقليمي در ضوابط ساختوساز پس از دورهاي از توسعه بيرويه ممكن است، اما نيازمند اراده سياستي و هماهنگي نهادي است. در غير اين صورت، روند موجود تثبيت ميشود و اصلاح آن پرهزينهتر خواهد شد.
وقتي مسير باد بسته ميشود
تهران سالهاست با آلودگي هوا دستوپنجه نرم ميكند. اما اگر مسيرهاي طبيعي تهويه نيز تضعيف شود، اين بحران وارد مرحلهاي پيچيدهتر خواهد شد. كاهش سرعت باد به ۱.۵ تا ۲ متر بر ثانيه شايد در ظاهر عددي كوچك باشد، اما در شهري با ميليونها منبع انتشار آلاينده، ميتواند به معناي افزايش روزهاي ناسالم و تشديد فشار بر سلامت شهروندان باشد.كور شدن نفسهاي غرب پايتخت، استعارهاي از مسدود شدن پيوند ميان علم و تصميمسازي نيز هست. اگر دادههاي اقليمي در سياستهاي توسعه شهري لحاظ نشود، برجها تنها خط آسمان را تغيير نميدهند؛ آنها ميتوانند مسير نفس كشيدن شهر را نيز تغيير دهند.اكنون انتخاب پيشروي مديريت شهري روشن است: يا كريدورهاي باد به عنوان زيرساختي نامرئي اما حياتي به رسميت شناخته ميشوند، يا تهران بايد با آسماني سنگينتر و هوايي ماندگارتر كنار بيايد.
