سوغات آموزش آنلاين براي دانش‌آموزان؛ افت تحصيلي، افسردگي و اضطراب

مدارس شهر تهران در سال تحصيلي گذشته، 35 روز تعطيل و به‌صورت غيرحضوري اداره شده‌اند؛ آلودگي هوا و برودت هوا از جمله دلايل اين تعطيلي‌ها بوده است. در سال جاري نيز بار ديگر به‌دليل آلودگي، سرما و ناترازي انرژي شاهد تعطيلي و مجازي شدن مدارس بوده‌ايم.

اين آمار به‌روشني نشان مي‌دهد دانش‌آموزان به‌جاي حضور در فضاي مدرسه و بهره‌مندي از آموزش حضوري، روزهاي زيادي در بستر آنلاين مشغول تحصيل شده‌اند. همين شرايط، يك پرسش جدي را پيش‌روي نظام آموزشي قرار مي‌دهد: آيا آموزش آنلاين مي‌تواند نسخه‌اي باشد كه تعطيلي مدارس را به‌طور كامل پوشش دهد؟

بر اساس نظر روانشناسان و كارشناسان علوم تربيتي، آموزش حضوري ويژگي‌هايي دارد كه هيچ ابزار ديجيتالي نمي‌تواند جايگزين كامل آن شود.

    ارتباط چهره به چهره معلم و دانش‌آموز

آرزو معصوميان، روانشناس حوزه باليني در اين باره مي‌گويد: يكي از مزيت‌هاي آموزش حضوري اين است كه معلم به‌صورت مستقيم متوجه مي‌شود دانش‌آموزان مطالب مطرح‌شده را ياد گرفته‌اند يا خير؛ اين موضوع از طريق واكنش‌ها، حالات چهره و تعاملات دانش‌آموزان در كلاس قابل درك است. اشاره دكتر معصوميان به اين نكته‌ اساسي است؛ غيرحضوري شدن مدارس مي‌تواند تاثير قابل‌توجهي در افت تحصيلي دانش‌آموزان داشته باشد؛ موضوعي كه آمارها نيز آن را تاييد مي‌كنند. از سال 1398 و همزمان با شيوع كرونا و انتقال آموزش به بستر آنلاين، روند افت تحصيلي به‌وضوح قابل مشاهده است. بررسي نمرات نهايي دانش‌آموزان سال دوازدهم اين فرضيه را تقويت مي‌كند. ميانگين نمرات نهايي دانش‌آموزان رشته علوم تجربي در سال 1398، 13.77 بوده كه اين عدد در سال 1403 به 12 كاهش يافته است.در رشته رياضي نيز ميانگين نمرات از 13.28 در سال 1398 به 11.82 در سال 1403 رسيده است. همچنين در رشته علوم انساني، ميانگين نمرات از 10.76 در سال 1398 به 9.13 در سال 1403 كاهش يافته است.

   آموزش مجازي چه ايراداتي دارد؟

اينكه چرا آموزش مجازي نمي‌تواند ابزار كاملا مناسبي براي يادگيري باشد، پرسشي است كه كارشناسان علوم تربيتي به آن پاسخ داده‌اند. در اين زمينه، وحيده آدينه‌محمدي، كارشناس آموزشي و علوم تربيتي مي‌گويد: سازگار شدن با سبك‌هاي جديد يادگيري براي برخي دانش‌آموزان دشوار است. بسياري عادت به يادگيري حضوري دارند و نمي‌توانند به سرعت خود را با محيط‌هاي ديجيتال و شيوه‌هاي غيرحضوري وفق دهند. اين مساله مي‌تواند منجر به كاهش كيفيت يادگيري، خستگي ذهني و حتي ترك تحصيل شود. وي يكي ديگر از جنبه‌هاي منفي آموزش آنلاين را «فضاي مزاحم» مي‌داند و توضيح مي‌دهد: حضور در خانه باعث مي‌شود دانش‌آموز در معرض عوامل حواس‌پرتي مانند تلويزيون، تلفن همراه، بازي‌هاي ويديويي و حتي مسووليت‌هاي خانگي قرار گيرد؛ عواملي كه تمركز را كاهش داده و يادگيري موثر را مختل مي‌كنند.

    استرس ناشي از آموزش مجازي

افت تحصيلي تنها پيامد آموزش آنلاين نيست. موضوع استرس ناشي از آموزش مجازي نيز در پژوهش‌هاي جهاني مورد توجه قرار گرفته است. گزارش گروه آموزشي IDRA در امريكا نشان داده بيش از 71 درصد دانش‌آموزان، آموزش از راه دور را نسبت به آموزش حضوري استرس‌زاتر مي‌دانند. همچنين پژوهشي در دانشگاه كاليفرنياي ديويس نشان داده نوجواناني كه به‌طور تمام‌وقت آنلاين تحصيل كرده‌اند، نسبت به همكلاسي‌هاي حضوري خود احساس ارتباط اجتماعي كمتري داشته و مشكلات بيشتري در حوزه سلامت روان گزارش كرده‌اند. در كنار افت تحصيلي، آسيب‌هاي اجتماعي واردشده به دانش‌آموزان، به‌ويژه در دوره ابتدايي، موضوعي است كه بايد هم‌وزن مسائل آموزشي به آن توجه شود.

    جنبه‌هاي منفي آموزش مجازي از نگاه روانشناسي

سحر قناعتي، روانشناس با تاكيد بر نقش بي‌بديل آموزش حضوري در رشد همه‌جانبه كودكان مي‌گويد: حضور دانش‌آموزان در محيط مدرسه، به‌ويژه در سال‌هاي ابتدايي، يكي از اركان اصلي رشد اجتماعي، هيجاني و شخصيتي آنان است و بخش مهمي از فرآيند اجتماعي‌شدن از طريق تعامل مستقيم با همسالان و معلمان شكل مي‌گيرد. به گفته وي، كاهش حضور فيزيكي كودكان در مدرسه، فرصت تجربه تعاملات واقعي، شكل‌گيري حس تعلق به گروه همسالان و يادگيري مهارت‌هاي اجتماعي را محدود مي‌كند؛ مهارت‌هايي كه از طريق آموزش آنلاين و ارتباطات مبتني بر صفحه‌هاي ديجيتال به‌طور كامل قابل جايگزيني نيستند. قناعتي مدرسه را «فضايي امن براي تمرين هيجانات» مي‌داند؛ جايي كه كودك مي‌تواند ترس، استرس، رقابت و حتي ناكامي را تجربه كند و شيوه مديريت آنها را بياموزد. از نگاه وي، همين مواجهه‌هاي روزمره، تاب‌آوري رواني را تقويت كرده و كيفيت تحصيلي را ارتقا مي‌دهد. دانش‌آموزاني كه در بستر تعاملات اجتماعي رشد مي‌كنند، هنگام افت درسي درمواجهه با چالش‌ها، اضطراب كمتري را تجربه كرده و توان بيشتري براي مديريت احساسات خود دارند. اين روانشناس همچنين بر نقش «حس تنها نبودن» در جمع همسالان تاكيد مي‌كند؛ احساسي كه مي‌تواند اضطراب را كاهش داده و اعتمادبه‌نفس را افزايش دهد. مفاهيمي مانند استقلال، هدفمندي، ابراز نظر، كار تيمي و رقابت سالم تحصيلي و ورزشي، عمدتا در بستر تعاملات حضوري شكل مي‌گيرد، نه پشت يك صفحه نمايش.

وي با اشاره به نظريه‌هاي نوين يادگيري يادآور مي‌شود آموزش امروز بيش از آنكه مبتني بر شنيدن باشد، بر مشاهده و يادگيري اجتماعي استوار است. دانش‌آموزان بيش از آنچه مي‌شنوند، از آنچه مي‌بينند مي‌آموزند و الگوگيري از معلمان در فضاي واقعي مدرسه نقشي كليدي در اين فرآيند دارد؛ نقشي كه با كمرنگ شدن آموزش حضوري دچار اختلال مي‌شود. قناعتي در ادامه نسبت به افزايش حضور دانش‌آموزان در فضاي مجازي هشدار مي‌دهد و مي‌گويد: كودكي دوره تحرك، تجربه طبيعت و تعامل چهره‌به‌چهره است و وابستگي به آموزش آنلاين در اين دوره مي‌تواند پيامدهايي مانند بروز مشكلات حسي، كاهش كنترل هيجانات و افت توان تحليل منطقي را در پي داشته باشد.