توافق امريكا در دسترس است اگر...
در ماههاي اخير، پرونده مذاكرات هستهاي ايران و امريكا بار ديگر به يكي از محورهاي اصلي تحولات سياسي و ديپلماتيك منطقه و جهان تبديل شده است؛ پروندهاي كه اگرچه سابقهاي طولاني و پرپيچوخم دارد، اما همچنان يكي از متغيرهاي تعيينكننده در معادلات سياست خارجي ايران، وضعيت تحريمها و چشمانداز اقتصاد كشور محسوب ميشود.
در ماههاي اخير، پرونده مذاكرات هستهاي ايران و امريكا بار ديگر به يكي از محورهاي اصلي تحولات سياسي و ديپلماتيك منطقه و جهان تبديل شده است؛ پروندهاي كه اگرچه سابقهاي طولاني و پرپيچوخم دارد، اما همچنان يكي از متغيرهاي تعيينكننده در معادلات سياست خارجي ايران، وضعيت تحريمها و چشمانداز اقتصاد كشور محسوب ميشود. تحركات تازه ديپلماتيك، بهويژه گفتوگوهاي انجامشده در عمان، بار ديگر اين پرسش را در مركز توجه قرار داده است كه آيا مسير ديپلماسي ميتواند بر تنش و تقابل غلبه كند يا نه. ايران در مواضع رسمي اخير خود تأكيد كرده است كه براي ورود به يك مذاكره «عادلانه، برابر و مبتني بر احترام متقابل» آمادگي كامل دارد. از نگاه تهران، تجربه سالهاي گذشته نشان داده است كه هرگونه مذاكرهاي كه بر پايه فشار، تهديد يا تحميل يكجانبه طراحي شود، نهتنها به نتيجه پايدار منجر نميشود، بلكه بياعتمادي را عميقتر ميكند. بر همين اساس، مقامات ايراني اعلام كردهاند در صورتي كه از سوي طرف مقابل نشانههاي روشن از رويكرد مثبت، واقعگرايانه و مستقل از فشارهاي سياسي ديده شود، اين مسير ميتواند ادامه پيدا كند و حتي وارد مراحل جديتر شود. مذاكرات اخير در عمان، هرچند در سطحي محدود و با چارچوبي مشخص برگزار شد، اما از منظر بسياري از ناظران ميتواند مقدمهاي براي گفتوگوهاي بيشتر تلقي شود. انتخاب عمان به عنوان محل اين رايزنيها، يادآور نقش سنتي اين كشور در تسهيل ارتباطات غيرمستقيم ميان تهران و واشنگتن است؛ نقشي كه در مقاطع حساس گذشته نيز به حفظ كانالهاي ارتباطي كمك كرده است. همين موضوع باعث شده است كه اين مذاكرات، فراتر از محتواي اعلامشده، از نظر نمادين نيز حائز اهميت باشد. اين تحولات در شرايطي رخ ميدهد كه يك سال نخست دولت دوم دونالد ترامپ، با تركيبي از فشار حداكثري، تهديدهاي مكرر و تنشهاي كمسابقه همراه بوده است. در اين دوره، از يكسو حمله نظامي به ايران رخ داد و سطح تنشهاي امنيتي به شكل محسوسي افزايش يافت و از سوي ديگر، تهديدهاي سياسي و اقتصادي همچنان به عنوان بخشي از ابزارهاي فشار واشنگتن باقي ماند. با اين حال، همزمان با اين فضاي پرتنش، درهاي ديپلماسي بهطور كامل بسته نشد و كانالهاي ارتباطي، هرچند محدود و شكننده، همچنان فعال ماند. همين همزماني «فشار و ديپلماسي» يكي از ويژگيهاي اصلي شرايط كنوني است؛ وضعيتي كه تحليل آن را پيچيدهتر از دورههاي پيشين ميكند. از يك طرف، ادامه تحريمها و تهديدها، فضاي بياعتمادي را تقويت كرده و هزينههاي سياسي هرگونه توافق را افزايش داده است و از طرف ديگر، واقعيتهاي منطقهاي و بينالمللي، دو طرف را به اين جمعبندي رسانده كه مديريت تنش بدون گفتوگو دشوار و پرهزينه خواهد بود. در چنين فضايي، مذاكرات عمان ميتواند به عنوان تلاشي براي سنجش نيتها و ترسيم خطوط اوليه يك مسير احتمالي تلقي شود. براي ايران، تأكيد بر مذاكره عادلانه و برابر، نه صرفاً يك موضعگيري سياسي، بلكه نتيجه تجربههاي پيشين در توافق هستهاي و پيامدهاي خروج امريكا از آن است. براي امريكا نيز، باز نگه داشتن مسير ديپلماسي، در كنار ابزارهاي فشار، نشاندهنده ترديد در كارآمدي صرفِ رويكرد تقابلي است. به همين دليل، بسياري از تحليلگران معتقدند كه تحولات اخير، اگرچه به سرعت به توافق منجر نخواهد شد، اما ميتواند زمينهساز بازتعريف گفتوگوها در ماههاي آينده باشد. وزير خارجه ايران در جديدترين اظهارنظر بار ديگر بر مواضع اصلي كشور تاكيد كرده است. وزير خارجه جمهوري اسلامي ايران گفت: به دنبال مذاكرات واقعي براي رسيدن به نتيجه هستيم به شرطي كه طرف مقابل ما هم جديت داشته باشد و براي مذاكرات نتيجه محور آمادگي داشته باشد. «سيدعباس عراقچي» وزير امور خارجه روز دوشنبه در مراسم سلام سفرا به مناسبت چهل و هفتمين سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي ايران گفت: هر گاه با زبان زور با ملت ايران سخن گفته شده ملت ايران مقاومت كرده و هر گاه با زبان تكريم با مردم صحبت كردند، مردم ايران هم با همان زبان پاسخ دادند. وي افزود: ديوار بياعتمادي نسبت به امريكا وجود دارد كه ناشي از رفتارهاي امريكاست. وي افزود: در مذاكرات بسيار جدي هستيم، به دنبال مذاكرات واقعي براي رسيدن به نتيجه هستيم به شرطي كه طرف مقابل ما هم جديت داشته باشد و براي مذاكرات نتيجه محور آمادگي داشته باشد. وزير خارجه ادامه داد: اميدواريم اعتماد لازم براي به نتيجه رسيدن مذاكرات به وجود بيايد. وي افزود: اميدوارم سال آينده سالي با صلح و آرامش و غلبه ديپلماسي بر جنگ باشد. اميدوارم منطقه ما روي آرامش بيشتر ببيند. عراقچي با بيان اينكه «سياست ما همكاري نزديك با همسايگانمان است» گفت: انشاءالله همه با هم براي حفظ صلح و ثبات منطقه و جلوگيري از افزايش تنش و برخورد، تلاش خواهيم كرد. وزير خارجه با بيان اينكه «از سال گذشته تاكنون تحولات مهم و شگرفي در ايران، منطقه و جهان رخ داده است» گفت: در اين فاصله شاهد جنگ دوازده روزه، سپس تحولات در نيويورك و مراجعه كشورهاي اروپايي به شوراي امنيت و بعد هم اغتشاشات اخير كه بايد آن را عمليات تروريستي روزهاي ۱۸ تا ۲۰ دي بناميم، كه با هدايت از خارج چيزي شبيه كودتا را در ايران ميخواست رقم بزند. نهايتا آرايش نظامي امريكا در منطقه ما و شروع مجدد مذاكرات غيرمستقيم. شايد هر يك از اين تحولات براي يك سال يك كشور كافي باشد، ولي ما به شكل پشت سر هم اين وقايع را تجربه كرديم. وي ادامه داد: جنگ دوازده روزه پديده مهمي بود. به خاطر ميآوريد كساني كه در اوايل جنگ خواهان تسليم بدون قيد و شرط بودند در روز دوازدهم جنگ درخواست آتش بس بدون قيد و شرط را داشتند. عراقچي خاطرنشان كرد: آنچه در تمام اين وقايع روشن است، مقاومت مردم ايران بود. مردم ايران در تمام اين وقايع محكم ايستادگي كردند و براي حفظ كشور و نظام جمهوري اسلامي ايران محكم ايستادند و تمام توطئهها را رد كردند. آنچه باعث شد بار ديگر همه به ديپلماسي روي آورند همين مقاومت مردم ايران است. به گفته وي، هيچ راهي براي حل و فصل موضوع هستهاي ايران جز ديپلماسي وجود ندارد، اين واقعيتي است كه بارها تجربه شده است. همزمان رييس سازمان انرژي اتمي ايران نيز گفته كه اين امكان وجود دارد كه ايران در سياستهاي اتمي خود تغييراتي ايجاد كند اما اين موضوع تنها در صورت نشانه توافق از طرف مقابل انجام خواهد شد. رييس سازمان انرژي اتمي درباره موضوع احتمال رقيقسازي اورانيوم ۶۰درصد در مذاكرات و ما به ازاي آن گفت كه اين موضوع به اين مساله بستگي دارد كه در مقابل، تمامي تحريمها را لغو ميكنند يا خير. محمد اسلامي در جمع خبرنگاران در پاسخ به سوالي مبني بر اينكه موضوعات فني و هسته موازي با موضوعات سياسي در مذاكرات مطرح است؟ گفت: روابط ما با آژانس برقرار است اما آژانس يك تكليف انجام نشده درباره حمله نظامي به تاسيسات تحت نظارت پادمان دارد كه نميتواند از آن فرار كند. اگر ما تحت نظارت آژانس هستيم و گواهي اعتبار از آژانس داريم و بخشي از اعتبار آژانس هستيم نميشود آژانس نسبت به اتفاقي كه افتاد، سكوت كند. وي ادامه داد: براي مراكزي كه تحت حمله قرار نگرفته است در چارچوب تعامل پيوسته و مجوز شوراي عالي امنيت ملي بازرسان آمدند و بازديد كردند و بعد از جنگ بازرسي از مراكزي كه آسيب نديدند انجام شده و در همين روزها از برخي مراكز ديگر هم بازديد ميكنند. وي گفت: نكته اين است كه حقوق ملت ايران طبق مقررات آژانس رعايت شود. آژانس وظيفه دارد فناوري صلحآميز هستهاي را براي ايران و همه ملتها تشويق و پشتيباني كند تا از آن استفاده كنند. رييس سازمان انرژي اتمي درباره ملاحظات فني سازمان در مذاكرات با امريكا گفت: ملاحظه ما اهداف ملي و برنامه پيشرفت كشور و نياز جامعه است. نميتوان فرآيندهاي هستهاي كه پيوسته به هم هستند و ظرفيتهايي كه ايجاد شده را تعطيل كنيد و با وعده دادن و موكول كردن به آينده به نوعي تكرار تاريخ كنيم. توليد راديوداروي كشور و ساير محصولات بدون چرخه سوخت هستهاي كار نميكند. اسلامي در پاسخ به سوال ديگر ايسنا مبني بر اينكه فكر ميكنيد مذاكرات سياسي كه الان در عمان در جريان است مانع از ارجاع احتمالي موضوع ايران به شوراي امنيت شود؟ گفت: اين مساله به اراده سياسي و صداقت طرف مقابل در مذاكرات و اينكه نخواهند گذشته تكرار شود، بستگي دارد.
وي افزود: اگر صداقت داشته باشند در مذاكرات و بهانه هستهاي را كنار بگذارند و بيش از اين براي مردم ايران مساله ايجاد نكنند بحث متفاوت ميشود اما روندي كه تا الان طي كردند و از هر ابزاري براي مختل كردن كشور استفاده كردند تاكنون به نتيجه نرسيده و در آينده هم به نتيجه نميرسد چه به شوراي امنيت ببرند يا نبرند. اسلامي تاكيد كرد كه حتي يك گزارش درباره ايران وجود ندارد كه با اين همه بازرسي كه انجام گرفته بگويند در ايران عدم انطباق وجود داشته و موضوعات ادعايي كه مطرح شده همه مباحث سياسي هستند. وي در پاسخ به اينكه در مورد تنظيم شيوه نامه جديد بازرسي براي بازرسي از مراكز مورد حمله قرار گرفته تفاهمي به دست نيامده است؟ گفت: خير، آژانس در اين باره سكوت كرده است و ما بارها اين مساله را منتقل كرديم و اميدواريم اين كار را انجام دهند. حتي در كنفرانس سالانه آژانس طرحي را ارايه كرديم كه حمله به تاسيسات تحت نظارت پادمان مجاز نباشد، اما امريكاييها مانع ارايه آن شدند و در دستور قرار نگرفت. رييس سازمان انرژي اتمي درباره موضوع خروج بيش از ۴۰۰ كيلو اورانيوم ۶۰درصد از كشور با بيان اينكه اينها گمانه زني و توليد محتوا توسط عناصر فشار است، گفت: اساسا اين موضوع در دستور كار نبوده است و شايد اين مساله را كشوري پيشنهاد داده تا به بحث كمك كند اما در مذاكرات درباره اين مساله بحث نشده است . همزمان در آخرين تحول دبير شوراي عالي امنيت ملي به عمان سفر ميكند تا آخرين وضعيت مذاكرات را پيگيري كند. دبير شوراي عالي امنيت ملي در جريان اين سفر با مقامات عالي سلطنت عمان ديدار و پيرامون آخرين تحولات منطقهاي و بينالمللي و همكاريهاي دو جانبه در سطوح مختلف گفتوگو خواهد كرد. در مجموع، آخرين تحولات نشان ميدهد كه مذاكرات هستهاي بار ديگر وارد مرحلهاي حساس شده است؛ مرحلهاي كه در آن، هم سايه تهديد و تنش وجود دارد و هم روزنههايي هر چند محدود براي گفتوگو و كاهش بحران ديده ميشود. اينكه كداميك از اين دو مسير درنهايت دست بالا را خواهد داشت، به مجموعهاي از تصميمها، ارادههاي سياسي و نحوه خوانش طرفين از هزينهها و منافع ادامه تقابل يا بازگشت به ديپلماسي بستگي دارد.
