آيا ميتوان به نتيجه بخش شدن نشست عمان اميدوار بود؟
دور جديد مذاكرات ميان جمهوري اسلامي ايران و ايالات متحده امريكا در حالي روز جمعه در مسقطِ عمان برگزار شد كه روابط دو كشور طي ماههاي گذشته يكي از پرتنشترين دورههاي خود در سالهاي اخير را پشت سر گذاشته است.
دور جديد مذاكرات ميان جمهوري اسلامي ايران و ايالات متحده امريكا در حالي روز جمعه در مسقطِ عمان برگزار شد كه روابط دو كشور طي ماههاي گذشته يكي از پرتنشترين دورههاي خود در سالهاي اخير را پشت سر گذاشته است. اين گفتوگوها كه بهصورت غيرمستقيم و با ميانجيگري عمان انجام شد، پس از دو دور مذاكره فعلا متوقف شده، اما نفس آغاز دوباره آن در شرايطي كه تهديدهاي نظامي و فضاي بياعتمادي به اوج رسيده، واجد اهميت سياسي قابل توجهي است. ريشه اين تحولات به ماههاي ابتدايي دور دوم رياستجمهوري دونالد ترامپ بازميگردد؛ دورهاي كه با بازگشت رويكرد «فشار حداكثري تعديلشده» همراه شد. برخلاف انتظار اوليه مبني بر تشديد كامل تقابل، از همان ماههاي نخست، كانالهاي غيررسمي ارتباط ميان تهران و واشنگتن فعال شد و در ادامه، مذاكرات غيرمستقيم با محوريت پرونده هستهاي، تحريمها و سطح تنشهاي منطقهاي در دستور كار قرار گرفت. اين گفتوگوها در زمستان گذشته و اوايل بهار امسال در چند دور ادامه يافت و هرچند پيشرفتهاي آن محدود و شكننده بود، اما نشانههايي از تلاش دو طرف براي مديريت بحران و جلوگيري از ورود به فاز تقابل مستقيم در آن ديده ميشد.
با اين حال، اين روند ديپلماتيك دوام نياورد. حمله نظامي اسراييل به ايران در بهار امسال، معادلات را بهطور ناگهاني تغيير داد و فضاي مذاكرات را عملا مسدود كرد. اين حمله نهتنها واكنشهاي تند سياسي و امنيتي در سطح منطقهاي به دنبال داشت، بلكه هرگونه امكان ادامه گفتوگو ميان تهران و واشنگتن را نيز از ميان برد. در نتيجه، مذاكراتي كه ميتوانست به چارچوبي حداقلي براي كنترل تنش منجر شود، ناتمام ماند و جاي خود را به دورهاي تازه از بيثباتي و افزايش ريسك در منطقه داد. در هفتههاي پس از آن، لحن مقامات امريكايي بهطور محسوسي تهاجميتر شد. واشنگتن در مواضع رسمي و غيررسمي خود بارها از «گزينه نظامي» سخن گفت و هشدار داد كه در صورت تداوم وضعيت موجود، احتمال اقدام مستقيم عليه ايران وجود دارد. اين تهديدها در كنار تحركات نظامي امريكا و متحدانش در منطقه، فضايي آكنده از نگراني نسبت به وقوع يك درگيري گستردهتر ايجاد كرد؛ فضايي كه هم بازارهاي جهاني و هم محاسبات سياسي بازيگران منطقهاي را تحت تاثير قرار داد. در چنين شرايطي، آغاز دوباره مذاكرات غيرمستقيم ميان ايران و امريكا در مسقط را ميتوان تلاشي براي مهار اين وضعيت پرتنش دانست. هرچند سطح انتظارات از اين گفتوگوها همچنان پايين است و اختلافات بنيادين ميان دو طرف پابرجاست، اما بازگشت به ميز مذاكره-بهصورت محدود و موقت-نشان ميدهد كه هزينههاي تقابل نظامي، هر دو طرف را به بازنگري در مسير پيشرو واداشته است. اكنون اين پرسش مطرح است كه آيا اين مذاكرات ميتواند به توقف چرخه تهديد و بحران منجر شود يا صرفا وقفهاي كوتاه در مسير تنش فزاينده خواهد بود؟
از مذاكرات چه ميدانيم؟
هياتهاي مذاكرهكننده ايران و امريكا به رياست «سيد عباس عراقچي»، وزير خارجه ايران و «استيو ويتكاف»، نماينده ويژه رييسجمهور امريكا در مسقط و با ميانجيگري «بدر البوسعيدي» در حال گفتوگوهاي غيرمستقيم هستهاي هستند. عراقچي و ويتكاف در مرحله اول گفتوگوها، با البوسعيدي ديدار و گفتوگو كردند. در آغاز مرحله دوم گفتوگوها، وزير خارجه ايران بار ديگر با البوسعيدي ديدار و رايزني كرد. پس از آن، ويتكاف به ديدار البوسعيدي رفت. طبق تصاوير منتشر شده در خبرگزاري عمان، «جرد كوشنر»، داماد «دونالد ترامپ» رييسجمهور امريكا و همچنين «برد كوپر»، فرمانده سنتكام در هيات امريكايي حضور دارند. بر اساس اخبار منتشر شده، در مرحله اول گفتوگوها، دو طرف ايراني و امريكايي طرحها و نظرات خود را به وزير خارجه عمان منتقل كردهاند و در مرحله دوم، رايزنيها در مورد اين نظرات و طرحها ادامه خواهد داشت. وزارت خارجه عمان پس از دور اول اين مذاكرات بيانيهاي را در اين ارتباط منتشر و با اشاره به ديدار عراقچي و ويتكاف با وزير خارجه اين كشور اعلام كرد: اين رايزنيها بر فراهمسازي شرايط مناسب براي ازسرگيري مذاكرات ديپلماتيك و فني متمركز بود. در عين حال، با توجه به اهتمام طرفها براي موفقيت اين گفتوگوها در راستاي تحقق امنيت و ثبات پايدار، بر اهميت آنها تاكيد شد. مسقط اعلام كرده كه «وزير امور خارجه سلطنت عمان همچنين بار ديگر بر تعهد اين كشور به تداوم حمايت از گفتوگو و نزديكسازي ديدگاههاي طرفها تاكيد كرد و آمادگي عمان را براي همكاري با شركاي مختلف بهمنظور دستيابي به راهحلهاي سياسي توافقي كه با اهداف و انتظارات مورد نظر همسو باشد، اعلام كرد.» بر اساس اخبار منتشر شده، در مرحله اول گفتوگوها، هياتهاي ايراني و امريكايي در دو مكان جداگانه حضور داشتند و با وزير خارجه عمان ديدار كردند، اما در مرحله دوم، دو هيات در يك مكان ولي در دو محل جداگانه قرار دارند و وزير خارجه عمان نقش ميانجيگري خود را براي تبادل پيامها انجام ميدهد. مقامات تهران بارها تاكيد كردهاند كه بهرغم فضاسازيها و بدعهديهاي طرف متقابل، ايران هيچگاه باب ديپلماسي را نبسته است، در مذاكره جدي است و توسل ايران به ديپلماسي به عنوان ابزاري براي تامين منافع و حقوق ملت ايران، نشانه مسووليتپذيري جمهوري اسلامي ايران در قبال صلح و ثبات منطقه است. در همين چارچوب، وزير خارجه ايران روز دوشنبه در جريان سخنراني خود در مراسم تجديد بيعت اعضاي دستگاه ديپلماسي كشور با آرمانهاي امام خميني (ره) به مناسبت فرا رسيدن دهه فجر گفت: ما در عين حال كه همواره مرد جنگ بودهايم همواره مرد ديپلماسي هم بودهايم، هيچگاه ديپلماسي را رها نكردهايم و فرصتي را براي تامين منافع مردم ايران از دست ندادهايم. بر اساس آنچه مقامات تهران تاكيد كردهاند، موضوع گفتوگوهاي روز جمعه ايران و امريكا، صرفا هستهاي است و درباره موضوعات دفاعي بههيچوجه گفتوگويي در كار نخواهد بود. «دونالد ترامپ»، رييسجمهور امريكا تاكنون چندين بار ادعا كرده كه نميخواهد ايران سلاح هستهاي داشته باشد؛ در همين چارچوب موضوع گفتوگوها در مسقط، با تمركز بر موضوع هستهاي است و از نگاه تهران اگر امريكا در اين ادعا صداقت داشته باشد، امكان حصول نتيجه بين طرفين وجود دارد. مقامات تهران همچنين بر اين موضوع تاكيد دارند كه اقدامات فني مرتبط با مواد هستهاي، بايد در قالب پذيرش حقوق قانوني ايران در مورد غنيسازي انجام شود. و هرگونه پيششرطگذاري يا مطالبه خارج از اين چارچوب، نشانه عدم حسن نيت بوده و روند گفتوگوها را به خطر مياندازد. در ارتباط با برخي فضاسازيها مبني بر مطرح شدن موضوعات منطقهاي در مذاكرات بين ايران و امريكا در مسقط، تهران بر اين موضوع تاكيد دارد كه موضوعات منطقهاي، به كشورهاي منطقه مربوط ميشود و بايد در چارچوبي كه مورد پذيرش كشورهاي منطقه باشد و بدون مداخله بازيگران خارجي طرح و دنبال شود و طرح موضوعات منطقهاي در كنار موضوع هستهاي باعث تخريب روند ديپلماتيك كنوني ميشود و بايد از آن پرهيز كرد. تصميم ايران براي ورود به تعامل ديپلماتيك با امريكا، يك تصميم اجماعي نظام است و همچون دورههاي پيشين، وزارت خارجه ايران به عنوان مجري مذاكرات، در هماهنگي با نهادهاي تصميمگير در كشور در اين ارتباط از جمله شوراي عالي امنيت ملي عمل ميكند. مقامات تهران براين موضوع تاكيد دارند كه ايران به دنبال گفتوگويي نتيجه محور است كه در آن ضمن حفظ حقوق ايران در بهرهمندي از انرژي هستهاي براي مقاصد صلحآميز، زمينه رفع تحريمهاي ظالمانه فراهم شود. بهرغم اظهارات مقامات غربي، زمان براي تهران اهميتي اساسي دارد و ايران بهدنبال رفع تحريمها در سريعترين زمان ممكن است. در همين چارچوب «اسماعيل بقايي»، سخنگوي وزارت خارجه ايران در روز دوشنبه در نشست مطبوعاتي خود با خبرنگاران در پاسخ به سوالي در ارتباط با موضوع گفتوگوها گفت: براي ما زمان مهم است. ما در برخي از مراحل مذاكرات قبلي شاهد اين بوديم كه طرفهاي مقابل از مذاكره سوءاستفاده ميكردند. اينكه بتوانيم هرچه زودتر تحريمهاي ظالمانه را كاهش دهيم، براي ما يك برد خواهد بود. پيشبيني ميشود كه در مرحله كنوني نيز فرمت گفتوگوها بين ايران و امريكا مانند فرمت مذاكرات بين دو كشور در خرداد ماه باشد و عمان نقش واسط را در اين مذاكرات ايفا كند. براي برگزاري اين دوره از گفتوگوها برخي ديگر از كشورهاي منطقه از جمله قطر، تركيه و مصر نيز نقشآفرين بودند، در همين ارتباط سخنگوي وزارت خارجه ايران در پيامي در شبكه اجتماعي ايكس اعلام كرد: از همه كشورهاي دوست همسايه و منطقه كه با مسووليتپذيري و دغدغهمندي براي شكلگيري اين روند، ايفاي نقش كردند، قدرداني ميكنيم و اميدواريم طرف امريكايي نيز با مسووليتپذيري، واقعنگري و جديت در اين روند شركت كند.
واكنشهاي جهاني به مذاكرات
«دميتري پسكوف»، سخنگوي كاخ كرملين امروز در جمع خبرنگاران ضمن استقبال از آغاز مذاكرات غيرمستقيم ايران و امريكا در مسقط، خواستار خويشتنداري كشورهاي ذينفع در مساله ايران شد. «دميتري پسكوف»، سخنگوي كاخ كرملين امروز با آغاز مذاكرات ايران و امريكا در مسقط درباره مساله هستهاي ايران گفت كه مسكو از اين مذاكرات استقبال ميكند. خبرگزاري ريانووستي گزارش داد: پسكوف گفت كه روسيه مايل است مذاكرات پيرامون ايران در عمان ثمربخش باشد و امكان تنشزدايي را فراهم كند. او از تمامي كشورهاي ذينفع در مساله ايران خواست كه در ميانه تشديد تنشها خويشتنداري نشان دهند. اظهارات پسكوف همزمان با موافقت ايران و امريكا با ازسرگيري مذاكرات درباره مساله برنامه هستهاي ايران در عمان مطرح شده است. امريكا گفته است برنامه موشكي ايران، مسائل داخلي آن و نقش ايران در منطقه نيز بايد در هرگونه مذاكرات با ايران حلوفصل شود. اگرچه ايران تاكيد كرده است توان دفاعي آن قابل مذاكره نيست و آماده است از موضع برابر تنها درباره برنامه هستهاي خود گفتوگو كند. به نوشته ريانووستي، پسكوف همچنين درباره توافق استارت نو ميان امريكا و روسيه گفت: در مذاكرات اخير با طرف امريكايي در ابوظبي درباره تمديد توافق استارت نو نيز گفتوگو شد و اين تفاهم وجود دارد كه دو طرف مواضع سازندهاي اتخاذ خواهند كرد. آنها به ضرورت آغاز مذاكرات درباره اين موضوع در اسرع وقت واقفند. وزارت امور خارجه روسيه اخيرا اعلام كرد كه پيمان استارت نو ديگر به پايان رسيده است و اعضاي آن آزادند تا گامهاي بعدي خود را انتخاب كنند. اين درحالي است كه پايگاه خبري آكسيوس به نقل از دو منبع آگاه گزارش داد: «ايالات متحده و روسيه در حال نزديك شدن به توافقي براي ادامه رعايت پيمان كنترل تسليحات استارت نو هستند، اما پيشنويس اين طرح هنوز به تاييد هر دو رييسجمهور كشور نياز دارد.» لين جيان، سخنگوي وزارت امور خارجه چين در پاسخ به سوالي مبني بر اينكه آيا پكن ميتواند انجام رايزنيهاي مربوط به برنامههاي هستهاي ايران را تاييد كند، يا خير گفت: «چين هميشه ارتباط خود را با همه طرفها در مورد مسائل مربوطه حفظ كرده است.» اين اظهارنظر از سوي سخنگوي وزارت خارجه چين پس از آن مطرح شد كه يك منبع ايراني پيش از اين به خبرگزاري ريانووستي گفته بود كه ايران پيش از مذاكرات با امريكا در مورد برنامه هستهاي خود، با روسيه و چين رايزنيهايي انجام ميدهد. لين جيان همچنين در پاسخ به اينكه آيا چين در مرحله فعلي امكاني براي كاهش تنشهاي امريكا و ايران ميبيند، گفت: «ميائو ديو، معاون وزير امور خارجه چين و ليو بين، دستيار وزير امور خارجه روز پنجشنبه با كاظم غريبآبادي، معاون وزير امور خارجه ايران كه به چين سفر كرده است، ديدار كردند.» سخنگوي وزارت خارجه چين در ادامه خاطرنشان كرد: «پكن پيش از اين اطلاعاتي در مورد اين ديدارها منتشر كرده است كه ميتوانيد به آنها مراجعه كنيد. چين هميشه ارتباط خود را با همه طرفها در مورد مسائل مربوطه حفظ كرده و اميدوار است كه همه طرفها اختلافات را از طريق گفتوگو حل و بهطور مشترك از صلح و ثبات منطقهاي محافظت كنند.» «رافائل گروسي»، مديركل آژانس بينمللي انرژي اتمي همزمان با مذاكرات غيرمستقيم ايران و امريكا در مسقط با ميانجيگري عمان گفت كه آژانس همواره آماده اعزام بازرسان خود به ايران براي نظارت بر تاسيسات هستهاي مختلف است. او در گفتوگويي با شبكه تلويزيوني روسيه ۲۴ بيان كرد: «آنها (بازرسان) همواره آماده رفتن به آنجا هستند. همانطور كه قبلا گفتم، آنها در حال حاضر مشغول بررسي تاسيسات ثانويه در آنجا (ايران) هستند، اما در هر زمان آماده بررسي تاسيسات مهمتر نيز ميباشند.» تاسيسات هستهاي فردو، نطنز و اصفهان در حملات متجاوزانه امريكا و رژيم صهيونيستي در ماه ژوئن بهطور جدي آسيب ديدند. ايران به دليل عمل نكردن آژانس به تعهدات قانوني خود در حفاظت از تاسيسات اتمي تحت پوشش توافق جامع پادماني تهران با اين نهاد بينالمللي همكاري با ديدبان هستهاي سازمان ملل را تا اطلاع ثانوي به تعليق درآورد. با اين حال، طرفين طبق توافق قاهره كه پس از جنگ ۱۲ روزه انجام شد، بر سر شيوههاي همكاري جديد به تفاهم رسيدند كه شامل نظارت آژانس بر تاسيسات بمباراننشده است. پيشتر «محمد اسلامي»، رييس سازمان انرژي اتمي در جمع خبرنگاران درباره اظهارات اخير مديركل آژانس مبني بر ضرورت بازرسي از تاسيسات بمباران شده ايران گفت: ما به ايشان نامه نوشتيم و گفتيم آژانس بايد موضع خودش را در خصوص تجاوز به تاسيسات هستهاي مشخص كند. او افزود: به علاوه دستورالعمل بازديد از سايتهاي مورد حمله بايد مشخص شود. وقتي حمله نظامي ميشود و مخاطرات محيط زيست دارد بايد يك تعريف جديد ارايه شده و دستورالعمل مشخص طراحي شود. اسلامي با بيان اينكه «ايران طرحي را در كنفرانس عمومي مطرح كرد، مبني بر اينكه نبايد به سايتهاي هستهاي حمله شود، اما اين طرح را مورد بررسي قرار ندادند»، افزود: بايد تكليف مشخص شود. آقاي گروسي اول بايد موضع خودش را روشنكند و توضيح دهد دسترسيها قرار است چگونه باشد. رييس سازمان انرژي اتمي در پاسخ به اينكه «آيا بازرسي از سايتهاي بمباران نشده و سالم انجام شده است؟» گفت: بازرسيها فقط از سايتهاي آسيب نديده انجام شده و اكنون بازرسان آژانس بينالمللي انرژي اتمي در ايران حضور ندارند. هرچند بر خلاف بهار امسال هيچ يك از دو طرف جزيياتي از آنچه در مذاكرات گذشت ارايه نكردند، اما به نظر ميرسد با توجه به اينكه دو دور گفتوگوي غير مستقيم نهايي شده اين شانس وجود دارد كه فعلا درهاي مذاكرات ديپلماتيك باز باقي بمانند. هرچند تاكنون مشخص نيست كه ميزان جديت در رسيدن به يك راهحل قطعي تا چقدر قابل رويت خواهد بود.
