آينده نامعلوم اقتصاد ديجيتال در سايه محدوديتها
از ۱۸ دي ماه، ايران با قطعي گسترده اينترنت در پي اعتراضات مواجه شد كه نه تنها دسترسي به اطلاعات جهاني را مختل كرد، بلكه پيامدهاي جدي اقتصادي و اجتماعي به همراه داشت.
از ۱۸ دي ماه، ايران با قطعي گسترده اينترنت در پي اعتراضات مواجه شد كه نه تنها دسترسي به اطلاعات جهاني را مختل كرد، بلكه پيامدهاي جدي اقتصادي و اجتماعي به همراه داشت. دادهها نشان ميدهند كه حتي پس از بازگشت جزئي ترافيك، محدوديتهاي جديد فيلترينگ همچنان پابرجا هستند و تهديدي جدي براي جريانهاي اقتصادي و اجتماعي بهشمار ميآيند. اين وضعيت منجر به درخواستهاي مكرر براي تمديد مهلتهاي مالياتي و نگراني از تشديد نابرابريهاي ديجيتال و اقتصادي در كشور شده است.
با توجه به وضعيت اخير اينترنت در ايران و تأثيرات عميقي كه اين اختلالات در پي داشتند، گزارش حاضر به بررسي وضعيت فعلي و چالشهاي اقتصادي، اجتماعي و فني ناشي از قطعي اينترنت و محدوديتهاي آن پرداخته است.
از ۱۸ دي ماه سال جاري، كشور با خاموشيهاي گسترده اينترنتي روبرو شد كه نه تنها ارتباطات جهاني را مختل كرد، بلكه به وقوع بحرانهاي متعدد در حوزههاي مختلف اقتصادي، اجتماعي و آموزشي نيز منجر گرديد. اين گزارش نشان ميدهد كه در حالي كه برخي از شبكهها دوباره به حالت عادي بازگشتهاند، سيستمهاي جديد فيلترينگ، محدوديتهاي جدي براي دسترسي به اينترنت جهاني ايجاد كرده و باعث گسترش انزواي ديجيتال در كشور شده است.
با توجه به اين شرايط، فعاليتهاي اقتصادي بسياري از شركتها، بهويژه در حوزه فناوري اطلاعات، تحت تأثير قرار گرفته و درخواستهاي متعددي براي تمديد مهلت تكاليف مالياتي و حمايت از اين كسبوكارها مطرح شده است. همچنين، تأثيرات اين وضعيت بر زندگي روزمره افراد، بهويژه زنان و كودكان، و تشديد نابرابريهاي اقتصادي و آموزشي نيز مورد توجه قرار گرفته است. در اين ميان، تلاشهاي مختلفي براي مقابله با محدوديتها، مانند استفاده از ويپيانها و اينترنت ماهوارهاي، در حال انجام است.
بهگزارش زومان به نقل از سيانان، دادههاي كارشناسان پايش اينترنت در نِتبلاكس و كنتيك نشان ميدهد كه پس از حدود ۲۰ روز خاموشي مطلق در هنگام اعتراضات، بخشي از ترافيك بازگشته است. اما اين بازگشت به معناي آزادي اطلاعات نيست. كارشناسان معتقدند ايران در حال پيادهسازي طرحي قديمي براي «بازنشسته كردن» دسترسي به اينترنت جهاني است تا كشور را وارد دوران تازهاي از انزواي ديجيتال كند.امير رشيدي، كارشناس امنيت سايبري و مدير حقوق ديجيتال در گروه «ميان»، وضعيت را اينگونه توصيف ميكند: «هر بار كه در ايران اينترنت قطع ميشود، معمولاً اوضاع به حالت عادي برنميشود.» تجربه تلخ فيلترينگ تلگرام در سال ۲۰۱۸ و اينستاگرام در سال ۲۰۲۲، شاهدي بر اين مدعاست. رشيدي معتقد است كه دولت گامهاي بزرگي براي اجراي سيستمي برداشته كه تنها به افراد داراي «مجوزهاي خاص» اجازه اتصال به شبكه جهاني را ميدهد. كارشناسان به اين روش «وايتليست» ميگويند. برخلاف روش سنتي كه سايتهاي بد را فيلتر ميكردند (ليست سياه)، در اين روش همهچيز مسدود است مگر اينكه در ليست سفيد مجاز باشد. در اين سناريو، شهروندان عادي در اينترنت ملي به نوعي محبوس ميشوند. رشيدي ميگويد اين يعني نگهداشتن جامعه در تاريكي اطلاعاتي. دادههاي اخير نيز اين ادعا را تاييد ميكنند. داگ مادوري، مدير تحليل اينترنت در كنتيك، متوجه الگوي عجيبي شده است. ترافيك اينترنت ايران پس از وصل شدن، بسيار ناپايدار و دندانهدار بوده است. او حدس ميزند: «شايد يك سامانه جديد فيلترينگ نصب شده كه هنوز توان مديريت ترافيك را ندارد.»
نتبلاكس نيز روز چهارشنبه تاييد كرد كه با وجود بازگشت ديتاسنترها، كاربران عادي همچنان زير فشار فيلترينگ شديد و قطعيهاي مكررِ ناشي از سيستم وايتليست له ميشوند. رشيدي هشدار ميدهد: «ما معتقديم كه آنها به سرعت به سمت اجراي كامل اين سياست حركت خواهند كرد... زيرساخت آن وجود دارد. فكر ميكنم آينده بسيار تاريكتر باشد.»
اما اين خيابان يكطرفه نيست. مهسا عليمرداني، از نهاد ناظر حقوق بشر «ويتنس»، معتقد است فيلترينگ در ايران به يك بازي موش و گربه پيچيده تبديل شده است. ايرانيها حالا از ماهرترين كاربران جهان در دور زدن فيلترينگ هستند و اميد اصلي آنها، اينترنت ماهوارهاي استارلينك است. عليمرداني ميگويد: «آنچه واقعاً بازي را تغيير داده اين است كه اتصال اينترنت ديگر وابسته به حاكميت نيست. داستان استارلينك در ايران واقعاً شگفتانگيز بوده است.» با اينكه تنها حدود ۵۰ هزار ترمينال استارلينك (طبق آمار فعالان ديجيتال) وارد بازاري با ۹۲ ميليون نفر جمعيت شده، اما ايران با همين تعداد هم مخالف است. رشيدي نيز پيشبيني ميكند سرمايهگذاري دولت براي مقابله با اين فناوري در آينده بيشتر خواهد شد.
نبرد ويپيانها و اقتصادِ در زنجير
در غياب استارلينك براي عموم، ويپيانها (VPN) خط مقدم مبارزه هستند. اما حتي اين ابزارها هم بدون حداقلِ اتصال كار نميكنند. شركت پروتون ويپيان گزارش داده كه در زمان خاموشي كامل، كاربرانش قطع شدند.
آنتونيو سزارانو، مدير محصول اين شركت ميگويد: «گاهي خاموشي برداشته ميشود، اما بعد قابليتهاي بسيار قوياي فعال ميشود كه دور زدن آنها بسيار سخت است.» مردم حالا چندين ويپيان روي گوشي دارند و يكييكي امتحان ميكنند تا روزنهاي به بيرون بيابند. اما اين موش و گربه بازي، هزينههاي سنگيني دارد. برخلاف چين يا روسيه، ايران به دليل تحريمها، خدمات داخلي مشابه نتفليكس يا آمازون دارد و قطع اينترنت جهاني، اين كسبوكارهاي داخلي را فلج نميكند، اما به كليت اقتصاد ضربه ميزند. آخرين قطع سراسري، طولانيتر از خاموشي سال ۲۰۱۹ بود كه حدود ۱.۵ ميليارد دلار خسارت به بار آورد. نتبلاكس گزارش داده است: شبكهها در نقشه جهاني ديده ميشوند، اما دسترسي كاربران در داخل كشور همچنان محدود است.
نتبلاكس روز جمعه اعلام كرد: «عصر جمعه در ايران است؛ جايي كه اينترنت بعد از ۲۲ روز كامل از زمان قطع سراسري همچنان بهشدت فيلتر مانده و سازوكار ليست سفيد همراه با اتصالهاي مقطعي، ارتباط ايرانيان با جهان ايران را محدود كرده است. شبكهها در سطح بينالملل قابل مشاهدهاند، اما در عمل بهطور گسترده محدود شدهاند.» منظور از اين توييت اين است كه در نماي كلان ترافيك اينترنت جهاني، زيرساختهاي ارتباطي ايران همچنان فعال ديده ميشوند؛ آدرسهاي آيپي پاسخ ميدهند و مسيرهاي ارتباطي در نقشههاي بينالمللي ثبت هستند با اين حال اين به معناي دسترسي كاربران كشور به اينترنت نيست. در حال حاضر اگرچه دولت مدعي است اينترنت به وضعيت عادي بازگشته اما نه تجربه كاربران و نه دادههاي كلادفلر چنين ادعايي را تاييد نميكند.
درخواست نصر تهران براي تمديد مهلت تكاليف مالياتي شركتهاي فناوري
سازمان نظام صنفي رايانهاي به دليل تداوم قطعي اينترنت و فشار مالي بر شركتها، طي مكاتبهاي خواستار تمديد مهلت تكاليف مالياتي تا پايان فروردين ۱۴۰۵ شد. سازمان نظام صنفي رايانهاي استان تهران با ارسال نامهاي به مسوولان دولتي، خواستار تمديد مهلت انجام تكاليف قانوني مربوط به سازمان امور مالياتي براي شركتهاي فعال در حوزه فناوري اطلاعات تا پايان فروردين ۱۴۰۵ شد. اين درخواست در پي تداوم قطعي اينترنت بينالملل، اختلال در شبكههاي داخلي و تأثير مستقيم آن بر فعاليت و جريان درآمدي شركتها مطرح شده است.
فلج شدن جريان درآمدي و چالشهاي پايان سال
به گزارش روابط عمومي سازمان نصر، محدوديتهاي گسترده اينترنت و اختلال در سامانههاي داخلي موجب توقف بسياري از فعاليتهاي اقتصادي شركتهاي فناوري شده و ارايه سرويسهاي خدماتي و عمومي را با مشكلات جدي روبرو كرده است. اين وضعيت علاوه بر ايجاد ناامني رواني و اقتصادي براي نيروي انساني، جريان درآمدي شركتها را متوقف كرده و امكان پرداخت هزينههاي جاري، حقوق و عيدي پايان سال را با چالشي بزرگ مواجه ساخته است.
هشدار نسبت به ورشكستگي و تعديل نيرو
سازمان نظام صنفي رايانهاي در پيگيريهاي خود تاكيد كرده است كه ادامه اين شرايط، خطر ورشكستگي يا تضعيف شركتها و ايجاد نارضايتي اقتصادي و اجتماعي گسترده را به دنبال خواهد داشت. با توجه به افزايش نرخ ارز و رشد هزينههاي ثابت و متغير، توقف فعاليت شركتها در ماههاي پاياني سال، شرايط پرداخت حقوق و عيدي كاركنان و تامين نيازهاي ضروري (مانند ارزاق ماه مبارك رمضان) را بهشدت دشوار كرده است.
در همين راستا، سازمان نصر خواستار استمهال و تمديد مهلت انجام تكاليف قانوني شركتها تا پايان فروردين ۱۴۰۵ شده است. اهم اين درخواستها عبارتند از:
تمديد مهلت ارسال ليست حقوق پرسنل و ماليات تكليفي؛
تمديد مهلت ارسال گزارشهاي فصلي و گزارش ارزش افزوده؛
تمديد مهلت ثبت اطلاعات دفاتر تجاري در سامانه موديان؛
افزايش مهلت ارسال فاكتورهاي فروش از ۱۲ به ۳۰ روز.
هدف نهايي از اين درخواست، كاهش فشار مالي بر شركتها، حفظ پايداري كسبوكارها و جلوگيري از توقف كامل فعاليتهاي اقتصادي در شرايط بحراني كمبود نقدينگي اعلام شده است.
مشاور وزير ارتباطات: قطع اينترنت به تشديد نابرابري اقتصادي منجر ميشود
مشاور وزير ارتباطات ميگويد تصميمگيري درباره قطع اينترنت در اختيار نهادهاي بالادستي است و پيامدهاي آن بيش از همه متوجه خانوادهها، زنان و كودكان است. سودابه رادفرد، مشاور وزير ارتباطات و فناوري اطلاعات، در يادداشتي براي انصافنيوز اعلام كرد تصميمگيري درباره قطع يا محدودسازي اينترنت در ايران در اختيار وزارت ارتباطات نيست و اين تصميم در سطوح بالادستي و توسط نهادهاي امنيتي اتخاذ ميشود. رادفرد با اشاره به پيامدهاي اجتماعي و اقتصادي اختلال اينترنت گفت وزارت ارتباطات در بهترين حالت نقش مجري يا واسطه فني را ايفا ميكند، اما آثار اين تصميمها در زندگي روزمره مردم و بهويژه خانوادهها بروز ميكند.
مشاور وزير ارتباطات معتقد است كه اينترنت امروز تنها يك ابزار ارتباطي يا سرگرمي نيست، بلكه زيرساختي حياتي براي معيشت، آموزش، سلامت و ارتباطات انساني بهشمار ميرود و هرگونه اختلال در آن زنجيرهاي از خسارتهاي اقتصادي، اجتماعي و رواني را فعال ميكند. او با اشاره به تاثير قطع اينترنت بر اقتصاد خانوادهها افزود هزاران كسبوكار خرد، مشاغل خانگي، فريلنسرها و فعالان آموزش و درمان به اينترنت وابستهاند و در اين ميان، زنان سهم قابلتوجهي از اين مشاغل را بر عهده دارند. به گفته رادفرد، قطع اينترنت به توقف ناگهاني درآمد و تشديد نابرابري اقتصادي منجر ميشود. رادفرد همچنين تاكيد كرد فشارهاي اقتصادي ناشي از اختلال اينترنت بهطور مستقيم بر كودكان اثر ميگذارد و ميتواند باعث كاهش كيفيت تغذيه، افزايش ترك تحصيل پنهان و تشديد كار كودك شود.
مشاور وزير ارتباطات در بخش ديگري از اين يادداشت، جايگزيني كامل آموزش آنلاين با سامانههاي داخلي را غيرواقعبينانه دانست و گفت بخش قابلتوجهي از مدارس، بهويژه مدارس غيردولتي، از بسترهايي غير از سامانه «شاد» براي آموزش استفاده ميكنند و قطع اينترنت به تشديد نابرابري آموزشي منجر ميشود. او همچنين قطع ارتباطات امن انساني را از پيامدهاي كمتر ديدهشده محدودسازي اينترنت دانست و گفت براي بسياري از زنان، كودكان، سالمندان و خانوادههايي كه اعضايي در خارج از كشور دارند، اينترنت تنها مسير ارتباطي امن و حمايتي است. رادفرد در پايان تاكيد كرد هيچ تصميم ارتباطياي خنثي نيست و ناديده گرفتن پيامدهاي اجتماعي و اقتصادي قطع اينترنت ميتواند به فرسايش سرمايه اجتماعي، بياعتمادي عمومي و تشديد بحرانهاي خانوادگي منجر شود.
