مواد مهمتر از نفت براي آينده اقتصاد جهاني
در حالي كه نفت خام بر قرن گذشته تاثير گذاشت، اما عناصر خاكي كمياب ممكن است قرن بعدي را شكل دهند. به گزارش ايسنا، با برقي شدن اقتصادها و گسترش هوش مصنوعي، كنترل بر مواد حياتي در حال تبديل شدن به منبع جديدي از قدرت جهاني است. در بيشتر قرن گذشته، نفت ستون فقرات اقتصاد جهاني بوده است.
در حالي كه نفت خام بر قرن گذشته تاثير گذاشت، اما عناصر خاكي كمياب ممكن است قرن بعدي را شكل دهند. به گزارش ايسنا، با برقي شدن اقتصادها و گسترش هوش مصنوعي، كنترل بر مواد حياتي در حال تبديل شدن به منبع جديدي از قدرت جهاني است. در بيشتر قرن گذشته، نفت ستون فقرات اقتصاد جهاني بوده است. اين ماده سوخت كارخانهها، حمل و نقل و تجارت را تامين ميكرد و به تعيين اينكه كدام كشورها ثروتمند شدند و كدام كشورها وابسته ماندند، كمك ميكرد. كنترل بر جريانهاي نفت خام اغلب به اهرمي براي تورم، توليد صنعتي و در لحظات بحراني، نتيجه جنگها تبديل ميشد. اين نفوذ از بين نرفته است. قيمت نفت همچنان قدرت برهم زدن اقتصادها را دارد. افزايش ناگهاني قيمت آن ميتواند به سرعت به تورم دامن بزند، تصميمات بانك مركزي را پيچيده و بر امور مالي عمومي فشار وارد كند. براي دولتها، امنيت انرژي همچنان يك نگراني مكرر است، به ويژه هنگامي كه تنشهاي ژئوپليتيكي افزايش مييابد. با اين حال، پايههاي قدرت جهاني در حال تغيير است. با برقي شدن اقتصادها و گسترش فناوريهاي ديجيتال در هر لايه از توليد، نوع متفاوتي از منبع در كانون توجه قرار ميگيرد. نقش نفت در اقتصاد جهاني هنوز به پايان نرسيده است. مصرف جهاني هنوز بيش از ۱۰۰ ميليون بشكه در روز است و اكثر پيشبينيها نشان ميدهد كه تقاضا تا دهه ۲۰۳۰، حتي با وجود پيشرفت ناهموار گذار انرژي، همچنان قوي خواهد ماند. بازارهاي نفت براي مقياسپذيري و انعطافپذيري ساخته شدهاند. نفت خام را ميتوان از طريق اقيانوسها حمل كرد، در ذخاير استراتژيك ذخيره و از طريق شاخصها معامله كرد. هنگامي كه عرضه مختل ميشود، سيستم معمولا ميتواند خود را تنظيم كند، گاهي اوقات به سختي، اما اغلب به سرعت اين اتفاق ميافتد. عناصر خاكي كمياب جايگاه كاملامتفاوتي دارند. آنها براي انرژي سوزانده نميشوند يا در حجمهاي عظيم روزانه معامله نميشوند. در عوض، آنها در قلب فناوريهايي كه زيربناي برقرساني، اتوماسيون و زيرساختهاي ديجيتال هستند، جاسازي شدهاند. آهنرباهاي دايمي ساخته شده از عناصر خاكي كمياب، اجزاي حياتي در موتورهاي خودروهاي برقي، توربينهاي بادي، رباتيك، سيستمهاي هوافضا و سختافزارهاي پيشرفته نظامي هستند. همچنين اهميت آنها براي مراكز داده و زيرساختهاي مرتبط با هوش مصنوعي بهطور فزايندهاي افزايش مييابد. در كنفرانس «معادن، آهنرباها و موتورهاي عناصر خاكي كمياب» (REMM&M) در اكتبر ۲۰۲۵ در تورنتو، لاوسون ويندر، تحليلگر كالاهاي بانك امريكا، موارد نوظهور را تشريح كرد. دادههاي ذكر شده توسط بانك امريكا نشان ميدهد كه تقاضا براي آهنرباي نئوديميوم جهاني كه يكي از مفيدترين انواع عناصر خاكي كمياب به شمار ميرود، ميتواند تا سال ۲۰۳۵ با نرخ تركيبي سالانه تقريبا ۹ درصد رشد كند. پيشبيني ميشود خودروهاي برقي شواري رشدي حدود ۱۱ درصد در سال داشته باشند. تقاضاي رباتيك ميتواند نزديك به ۲۹ درصد افزايش يابد. در امريكا، اين اعداد حتي تندتر هستند. پيشبيني ميشود تقاضاي آهنربا تا سال ۲۰۳۵ تقريبا با نرخ رشد سالانه ۱۸ درصد، پنج برابر شود، تقاضاي اروپا ميتواند در مدت مشابه حدود دو و نيم برابر افزايش يابد. در مقايسه، پيشبيني ميشود رشد تقاضاي جهاني نفت در همين افق، سالانه به زير يك درصد كاهش يابد.
در حالي كه تقاضا براي عناصر خاكي كمياب در حال افزايش است، اروپا عملا هيچ تاسيسات استخراج يا فرآوري عناصر خاكي كمياب داخلي ندارد. بانك امريكا انتظار دارد كه كمبود عرضه در اين منطقه ادامه يابد و با افزايش تقاضا از پايهاي كه از قبل بالا بوده، كمبودها افزايش يابد. چين تقريبا ۹۰ درصد از توليد اكسيد عناصر خاكي كمياب در نئوديميوم و پراسئوديميوم، تقريبا تمام توليد اكسيد عناصر خاكي كمياب سنگين در ديسپروزيم و تربيوم و همچنين حدود ۸۹ درصد از توليد آهنرباي عناصر خاكي كمياب را بهطور كلي به خود اختصاص داده است. در مورد ظرفيت فرآوري، بانك امريكا تخمين ميزند كه چين تقريبا ۸۷ درصد از ظرفيت جهاني براي تبديل مواد معدني به محصولات جدا شدهاي كه توليدكنندگان ميتوانند از آنها استفاده كنند را در اختيار دارد. وقتي صحبت از مواد فرآوري نشده ميشود، چين حدود ۴۹ درصد از ذخاير اكسيد عناصر خاكي كمياب جهان را در اختيار دارد و تقريبا ۶۹ درصد از توليد جدا نشده جهاني را توليد ميكند. گلوگاه واقعي در فرآوري، پالايش و توليد آهنربا نهفته است؛ مراحلي از زنجيره تامين كه از نظر فني پيچيده و از نظر زيستمحيطي، چالشبرانگيز و سرمايهبر هستند. كنترلهاي صادراتي چين كه در آوريل ۲۰۲۵ معرفي شدند، اين موضوع را آشكار كردند. چين اكنون براي صادرات چندين عنصر خاكي كمياب متوسط و سنگين، مجوزها و افشاي اطلاعات مربوط به كاربرد نهايي را الزامي كرده است. به باور جوردي ويسر، رييس تحقيقات كلان در شركت «توئنتي تو وي ريسرچ» (۲۲V Research)، عناصر خاكي كمياب بخشي از يك داستان گستردهتر ساخت «هوش مصنوعي فيزيكي» هستند. او در يادداشتي اخير گفت: «ساخت هوش مصنوعي فيزيكي وابستگي شديدي به كالاها ايجاد ميكند؛ جايي كه چين بر زنجيرههاي تامين جهاني تسلط دارد.» هوش مصنوعي فقط نرمافزار و مراكز داده نيست و شامل سختافزارهايي مانند رباتها، حسگرها، موتورها، باتريها و سيستمهاي قدرت ميشود. او هشدار داد حتي با وجود اينكه امريكا و اروپا براي ساخت زيرساختهاي هوش مصنوعي رقابت ميكنند، از نظر ساختاري به ظرفيت فرآوري چين وابسته هستند. اين يك آسيبپذيري استراتژيك است كه نميتوان آن را در جدول زماني مورد نياز فناوري جاي داد. با وجود رقابت براي كربنزدايي از اقتصاد جهاني، نفت همچنان ضروري است.
