بيش از دو هفته خاموشي ديجيتال
دسترسي به اينترنت در ايران از عصر روز پنجشنبه هجدهم دي ماه قطع شد و همچنان ادامه دارد؛ نزديك به ۱۶ روز قطعي. اگرچه دسترسي به اينترنت براي برخي از اپراتورها و به صورت برقرار شده است، اما اين اتصال همگاني نيست.
دسترسي به اينترنت در ايران از عصر روز پنجشنبه هجدهم دي ماه قطع شد و همچنان ادامه دارد؛ نزديك به ۱۶ روز قطعي. اگرچه دسترسي به اينترنت براي برخي از اپراتورها و به صورت برقرار شده است، اما اين اتصال همگاني نيست. همچنان بيشتر كاربران به جز اينترنت ملي و پيامرسانهاي داخلي و تنها دسترسي به سرچ گوگل كه امكان ورود به سايتهاي داخلي و نه خارجي را فراهم ميكند، به اينترنت آزاد بينالمللي دسترسي ندارند.
اينترنت ايران از ۱۸ دي ماه به صورت كامل قطع شد. درابتدا پيامكها نيز به صورت كامل قطع شدند و حتي پيامرسانهاي داخلي نيز متصل نبودند اما به تدريج ابتدا پيامكها و بعد از آن امكان انتقال پيام از طريق پيامرسانها فراهم شد. هماكنون اينترنت براي همه در دسترس نيست بلكه به تدريج در حال باز شدن است. هنوز هيچكدام از مسوولان به صورت رسمي اتصال به اينترنت بينالملل را تاييد نكردهاند اما برخي از اپراتورها اعلام كردهاند كه اجازه اتصال به اينترنت را صادركردهاند. در صورت اتصال كامل ميزان خاموشي اينترنت در ايران به ۱۴ روز ميرسد اين بيشترين ميزان خاموشي ارتباطات در كشور است. حسين افشين معاون فناوري رياستجمهوري اعلام كرده بود كه اينترنت تا پايان هفته متصل خواهد شد هر چند برخي ديگر از مسوولان تاريخهاي ديگري را براي بازگشايي اينترنت اعلام كرده بودند.
دبيرشوراي امنيت كشور: زمان
وصل اينترنت به شرايط كشور بستگي دارد
دبير شوراي عالي امنيت ملي نيز به تازگي اعلام كرده بود در صورت بازگشت امنيت به كشور اينترنت متصل خواهد شد. علي اكبر پورجمشيديان، دبيرشوراي امنيت كشور در گفتوگوي ويژه شبكه خبر با اشاره به وقايع اخير در مورد اينترنت گفت: براي ما در شوراي امنيت كشور يك موضوع امنيت مردم و يك موضوع اقتصاد مردم در نظر بوده است و به نظر ما در اين شرايط امنيت مردم مهمتر بود. او در مورد وضعيت اينترنت گفت: (دسترسي به اينترنت) در شوراي امنيت و شوراي عالي امنيت در حال بررسي است و با يك شيب ملايمي خصوصا به صورت نقطهاي و موضوعي مشكلات مردم را در عرصه اينترنت برطرف ميكنند. پورجمشيديان در مورد زمان اتصال دوباره به اينترنت گفت: آنچه ما دنبالش هستيم اين است كه شرايط عادي شود. زمان آن را نميدانم به اقتضاي وضعيت (بستگي دارد) . اين اولين اظهارنظر از سوي فردي است كه سمت رسمي در شوراي امنيت كشور دارد و ميتوان آن را معتبرترين فرضيه درباره بازگشايي دسترسي به اينترنت دانست. با اين حال شخصيتهاي مختلف در روزهاي پيشين، بر دسترسي دوباره تا پايان هفته گمانهزني كرده بودند.
دسترسي 28 درصدي به ترافيك اينترنت
براساس دادههاي لحظهاي NetBlocks، كه برخي رسانههاي داخلي منتشر كردهاند، سطح ترافيك اينترنت در ايران در مقطع مورد بررسي به حدود ۲۸ درصد حالت عادي رسيده است؛ عددي كه هرچند بههيچوجه به معناي بازگشت اينترنت به وضعيت طبيعي نيست، اما نشان ميدهد شبكه از حالت انسداد كامل خارج شده است. افزايش بيش از ۲۱ برابري ترافيك نسبت به قبل بيانگر باز شدن تدريجي برخي مسيرهاي ارتباطي است؛ مسيرهايي محدود، ناپايدار و كمظرفيت كه امكان عبور بخشي از ترافيك را فراهم ميكنند. اين وضعيت توضيح ميدهد چرا در شرايطي كه اكثريت كاربران همچنان با اينترنتي كند و مختل مواجهاند، برخي ابزارهاي دور زدن فيلترينگ بهصورت مقطعي و ناپايدار متصل ميشوند.
قطع اينترنت به زودي قديمي ميشود
در حالي كه محدوديتهاي اينترنتي در ايران همچنان ادامه دارد و ميليونها شهروند از دسترسي آزاد به ارتباطات جهاني محروم ماندهاند، ابوالحسن فيروزآبادي، دبير سابق شوراي عالي فضاي مجازي و رييس پيشين مركز ملي فضاي مجازي، در گفتوگويي با ايسنا، از پايان قريبالوقوع دوران قطع اينترنت به عنوان يك ابزار حكومتي سخن گفته است. او كه اين ابزار را بخشي از استراتژي مديريت بحرانهاي امنيتي ميداند، هشدار ميدهد كه با پيشرفت فناوريهاي ماهوارهاي مانند استارلينك و پروژههاي مشابه، حكومتها ديگر نميتوانند ارتباطات را بهطور كامل كنترل و قطع كنند. اين اظهارات، در شرايطي مطرح ميشود كه قطع اينترنت در ايران، به عنوان پاسخي به ناآراميهاي اخير، انتقادهاي گستردهاي را برانگيخته و خسارتهاي اقتصادي و اجتماعي سنگيني به بار آورده است. فيروزآبادي در اين مصاحبه، فضاي مجازي را به عنوان لوازم زندگي توصيف ميكند؛ چيزي شبيه به آب، برق و گاز كه محروم كردن جامعه از آن، حتي براي مدت كوتاه، قابل تحمل نيست. او تأكيد دارد: «فضاي مجازي، ارتباطات و اطلاعات در عصر جديد جزو لوازم زندگي شدهاند... محروم كردن جامعه از اين فضا، در حقيقت مشابه محروم كردن مردم از آب، برق و گاز است.» با اين حال، او قطع اينترنت را در شرايط خاص، مانند آنچه در روزهاي حادثه اخير رخ داد، توجيهپذير ميداند و ميگويد اين اقدام اثرات مثبتي در فروكش كردن اين موارد داشته است. اما بلافاصله هشدار ميدهد كه چنين ابزاري بيشتر از دو يا سه سال آينده در اختيار حكومتها نيست زيرا فناوريهايي مانند استارلينك و پروژههاي مشابه از سوي چين، اروپا و امريكا، ارتباط مستقيم ماهوارهاي با كاربران را ممكن ميسازند و حتي شركتهايي مانند اپل، اين قابليت را در گوشيهاي جديد خود گنجاندهاند.
فيلترينگ؛ سياستي پرهزينه و كمفايده
فيروزآبادي در بخش مهمي از اين مصاحبه، سياست فيلترينگ را «ناموفق» ميداند و ميگويد اين سياست در عمل، تنها براي مردم هزينه ايجاد كرده است. او به برآوردهايي اشاره ميكند كه نشان ميدهد كاربران ايراني سالانه بين ۴۰ تا ۵۰ هزار ميليارد تومان براي فيلترشكنها هزينه ميكنند؛ رقمي كه بخش قابلتوجهي از آن، بهصورت مستقيم از كشور خارج ميشود. به گفته او، فيلترينگ نهتنها مانع استفاده گسترده از پلتفرمهاي مسدودشده نشده، بلكه پيامدهاي جانبي خطرناكي هم داشته است؛ از آلودگي شبكه كاربران و افزايش دسترسي ناخواسته به محتواي مجرمانه گرفته تا تضعيف امنيت سايبري و بياعتمادي عمومي.
پيشنهاد فيروزآبادي:
محدوديت اينترنت ساعتي و منطقهاي شود
اين ديدگاه، انتقادهاي ضمني را به سياستهاي فعلي حكومت وارد ميكند. فيروزآبادي ميگويد حكومت بايد «متناسب با تحولات تكنولوژيك و تغييرات رفتار اجتماعي و اقتصادي جامعه، ابزارهايش را آماده و مجهز كند تا بتواند حكمراني بدون قطع كردن خدمات ضروري را انجام دهد.» او قطع ارتباطات را «صرفاً يك ابزار» ميداند كه به زودي قديمي خواهد شد و پيشنهاد ميكند راهحلهاي جايگزين، مانند مديريت بحران بدون قطع پيامك، ارتباطات بينالمللي يا پلتفرمهاي داخلي، پيگيري شود. اين در حالي است كه محدوديتهاي فعلي، نه تنها در مناطق درگير ناآراميها، بلكه در بخشهاي وسيعي از كشور اعمال شده و فيروزآبادي پيشنهاد ميدهد كه حداقل در مناطق آرام، دسترسي عادي سريعتر برقرار شود يا محدوديتها به ساعات خاص محدود شود.
خسارات اقتصادي قطع اينترنت
قابل سنجش نيست
او همچنين به خسارتهاي ناشي از اين محدوديتها اشاره ميكند و ميگويد ارقام اعلامشده براي خسارت اقتصادي قابل اتكا نيست، زيرا بسياري از زيانها، از جمله ضربههاي معنوي و روحي، غيرقابل سنجش هستند. فيروزآبادي، كه در دوران مسووليت خود در مركز ملي فضاي مجازي، تمهيداتي مانند توسعه شبكه ملي اطلاعات را پيشبيني كرده بود، تأكيد دارد كه زيست بدون خدمات ديجيتال - از اقتصاد و آموزش تا بانكداري- غيرقابل تصور است. در بخش ديگري از مصاحبه، فيروزآبادي به موضوع اينترنت ماهوارهاي ميپردازد و ميگويد منع قانوني آن پاسخگو نيست: «زيرا نياز ارتباطي جامعه مانند نياز به هوا است و مردم از قوانين بازدارنده تبعيت نخواهند كرد.» با اين حال، او ممنوعيت استارلينك را «اصولي» ميداند، زيرا ميتواند امنيت كشور را به خطر بيندازد و بستري براي جرايم سازمانيافته فراهم كند. اما اذعان ميكند كه چنين ممنوعيتهايي، مانند ممنوعيت ديش ماهواره يا فيلترينگ پلتفرمها، در عمل بياثر بوده و ميليونها نفر همچنان از آنها استفاده ميكنند.
اختلاف در حاكميت
براي فيلترينگ و مسدودسازي
در مورد پلتفرمهاي خارجي مانند واتساپ، او آن را «بدنام» ميداند و ميگويد اسراييل بر آن سلطه دارد و حريم خصوصي كاربران را نقض ميكند، در حالي كه پلتفرمهايي مانند تلگرام يا اينستاگرام، شبهه كمتري دارند. فيروزآبادي صريحا ميگويد امريكا و پلتفرمهاي امريكايي براي مذاكره با ايران و فعاليتشان در خاك ايران پا پيش نميگذارند با اين حال تاكيد دارد شايد بتوان اين مذاكره را با تلگرام پيش برد. فيروزآبادي ريشه بخش مهمي از وضعيت فعلي را در «اختلاف ديدگاه در حاكميت» ميداند. اختلاف ميان كساني كه به محدودسازي پلتفرمهاي خارجي باور دارند و كساني كه معتقدند بدون ارايه جايگزين قابلاعتماد، اين سياستها شكستخوردهاند. او تأكيد ميكند تا زماني كه پلتفرمهاي داخلي نتوانند اعتماد كاربران را جلب كنند، اعمال محدوديتهاي سختگيرانه نهتنها موثر نيست، بلكه سرمايه اجتماعي را هم فرسوده ميكند. او تأكيد دارد كه تصميمگيري درباره بازگشايي پلتفرمها نيازمند مذاكره و ارايه جايگزينهاي مناسب داخلي است، اما اختلاف ديدگاهها در حاكميت، اين فرآيند را به تأخير انداخته.
فضاي مجازي اكوسيستم زندگي ماست
در نهايت، فيروزآبادي فضاي مجازي را بخشي از «اكوسيستم زندگي» ميداند و ميگويد چالشهاي فعلي، ناشي از وابستگي گسترده مردم به فناوري است. او اميدوار است كه با پايان اقتضائات امنيتي، محدوديتها برداشته شود و هزينههاي زندگي مردم بر هزينههاي امنيتي حكومت اولويت يابد. او باور دارد مسوولان امنيتي بايد ريسك به جان خود بخرند چرا كه قطع كردن اينترنت به امنيت اقتصادي جامعه آسيب ميزند.
روزانه ۵ هزار ميليارد تومان
خسارت به كسبوكارها
بيش از دو هفته از قطعي اينترنت بينالمللي در ايران ميگذرد كه وزير ارتباطات در جلسه نظارتي كميسيون صنايع مجلس اعلام كرد با قطع شدن اينترنت، كسبوكارها روزانه حدود 5000 ميليارد تومان دچار خسارت ميشوند و بر اين اساس قرار است اعطاي بستههاي تشويقي در هيات دولت با محوريت وزارت ارتباطات مطرح شود. جلسه نظارتي كميسيون صنايع مجلس با وزير ارتباطات هفته گذشته برگزار شد. مصطفي پوردهقان عضو كميسيون صنايع درباره اين جلسه در گفتوگو با پيوست گفت: در جلسه وزير ارتباطات با كميسيون صنايع مجلس، موضوع خسارتهاي وارد شده به كسبوكارهاي اينترنتي و شركتهاي مرتبط مطرح شد. وزير ارتباطات اعلام كرد كه روزانه حدود پنج هزار ميليارد تومان شركتهايي كه در بستر اينترنت فعاليت ميكنند، دچار خسارت ميشوند. پوردهقان افزود: در اين جلسه وزير ارتباطات تاكيد كرد كه خسارت 5000 ميليارد توماني حتما بايد جبران شود و دولت بايد بستههاي تشويقي براي خسارتديدهها در نظر بگيرد. قرار است اين موضوع با محوريت وزارت ارتباطات در هيات دولت مطرح شود چون اعطاي بستههاي حمايتي به مصوبه و حمايتهاي مالي دولت نياز دارد و انتخاب جامعه هدف و انتخاب موارد اعطاي بستههاي تشويقي نيز بر عهده دولت است. او ادامه داد: مجلس هر سال در رديفهاي بودجه براي سال آينده، بودجهاي براي شرايط خاص پيشبيني ميكند. ممكن است آن شرايط خاص، سيل و زلزله يا اتفاقات غير طبيعي باشد كه مردم سواثر آن را در زندگي متحمل شدهاند. با اختصاص بودجه به موارد خاص، دولت توان جبران خسارت را دارد.
