مصرف انرژي در ايران چند برابر ميانگين جهاني
ايران از نظر شدت مصرف انرژي در جهان شرايط مناسبي ندارد و اين موضوع در كشور چند برابر ميانگين جهاني است و بهطور تقريبي در همه عرصهها قابل توجه است؛ بهطوريكه در سوختهاي فسيلي از جمله گاز و فرآوردههاي نفتي اين شدت مصرف بالاتر اسـت.
ايران از نظر شدت مصرف انرژي در جهان شرايط مناسبي ندارد و اين موضوع در كشور چند برابر ميانگين جهاني است و بهطور تقريبي در همه عرصهها قابل توجه است؛ بهطوريكه در سوختهاي فسيلي از جمله گاز و فرآوردههاي نفتي اين شدت مصرف بالاتر اسـت.
به گزارش ايسنا، بنزيـن كـه به عنوان سـوخت خودروهـاي سـواري اسـتفاده ميشود، بـهدليـل آنكـه با نوع مصرف خودروهـاي بـا كيفيـت روز جهـان فاصلـه دارنـد، همچنيـن بـهدليـل پايينبـودن قيمـت، جـزو پرمصرفترين حاملهـاي انـرژي كشـور اسـت. از سـوي ديگـر، تفـاوت فاحـش قيمـت ايـن حامـل انـرژي بـا كشـورهاي همسـايه كـه در مـواردي تـا ۸۰ درصـد نيـز بـرآورد ميشود، سبب شـده قاچـاق بـا هر هزينـهاي، بـراي برخي افـراد جـذاب و اقتصـادي باشـد.
بـهدليـل پرداخـت يارانـه بـالا از سوي دولـت بـراي حاملهاي انـرژي در ايـران و پرداخـت نكردن قيمت واقعـي اين حاملها توسـط مصرفكننـدگان، هيـچكـدام از بخشها بهدنبـال بهينهسـازي نيستند. اكنون سـالانه چند ده ميليـارد دلار يارانـه سـوخت در كشـور پرداخـت ميشود و ايـن در شـرايطي اسـت كـه امسال پيشبيني شده بود درآمد نفتي ايران به ۴۳ ميليارد دلار برسد. اين درآمد با صادرات روزانه ۱.۸ ميليون بشكهاي و قيمت متوسط ۶۸ يورويي است. ايـن اعـداد نشـان ميدهد ايـران حـدود دو برابـر درآمدهـاي نفتـي خـود را صـرف پرداخـت يارانـه انـرژي كـرده اسـت. در اين ميان چارهاي نبوده جز اينكه دولت يا پالايشـگاههاي جديـد بـراي تأميـن نيـاز داخلـي بسـازد، يـا بهينهسازي مصـرف را در دسـتور كار قـرار دهـد.
بررسيها نشان ميدهد اكنون براي ساخت يك پالايشگاه بايد حدود ۱۰ ميليارد دلار سرمايهگذاري شود، در حالي كه با ۴۰۰ تا ۵۰۰ ميليون دلار سرمايهگذاري ميتوانيم نسبت به بهينهسازي مصرف همان حجم فرآورده نفتي اقدام كنيم. هزينه سـاخت پالايشـگاهها بستگي به كيفيت محصولات دارد، يعنـي هـرچـه پيچيدگـي يـك پالايشـگاه بالاتـر باشـد، هزينـه سـاخت آن هـم بالاتـر اسـت.
هزينـه احـداث پالايشـگاههاي جديـد نفـت خـام و ميعانـات گازي در ايـران گاهـي به سه برابـر ميانگين جهانـي ميرسـد، بنابرايـن منطقـي اسـت بـا اجـراي طرحهاي بهينهسازي در كنـار ايجـاد تنـوع در سـبد سـوخت كشـور از جملـه توسـعه سـيانجي، مصـرف بنزيـن را كاهـش داد و از محـل ايـن صرفهجويـي، طرحهاي توسـعهاي ايـن صنعـت از جملـه كمـك بـه افزايـش ظرفيـت پالايشـي كشـور را اجـرا كـرد.
براساس گزارش شركت ملي پخش فرآوردههاي نفتي ايران، تنها در پنجم مهرماه امسال، مصرف بنزين از ۱۴۷ ميليون ليتر در يك روز فراتر رفته است و پيشبينيها نشان ميدهد كه تا سال ۱۴۰۷ اين رقم ممكن است به ۱۷۰ ميليون ليتر در روز برسد. البته كه اين اعداد تخميني هستند و صحت و سقم آنها به مدلهاي اقتصادي، نرخ رشد جمعيت، رشد ناوگان، قيمت نفت و... بستگي دارد.
ميانگين مصرف روزانه بنزين در ماههاي تير، مرداد و شهريور امسال در يك منحني صعودي به ترتيب ۱۲۳.۵، ۱۳۷.۷ و ۱۴۱.۷ ميليون ليتر بوده است. همچنين اين رقم در مهرماه امسال به ۱۳۳.۷ ميليون ليتر در روز رسيده است.
سرانه مصرف بنزين در ايران هماكنون چهار ليتر در روز است كه بالاتر از متوسط جهاني (سه ليتر در روز) است و طبق اعلام شركت ملي پخش فرآوردههاي نفتي ايران، اگر روند كنوني رشد مصرف بنزين ادامه يابد، ناترازي بنزين تا سال ۱۴۰۷ بيش از ۱۶ ميليارد دلار در سال ارزبري خواهد داشت.
سرانه مصرف نهايي انرژي در ايران حدود ۲.۵ تن معادل نفت خام به ازاي هر نفر است؛ رقمي كه نزديك به ژاپن و بالاتر از ميانگين جهاني (۱.۳ تن معادل نفت خام) قرار دارد. در بخش خانگي نيز مصرف انرژي سهم قابل توجهي دارد و حدود يكسوم مصرف كل كشور را شامل ميشود. سرانه مصرف انرژي در بخش خانگي در ايران حدود ۰.۸ تن معادل نفت خام است كه نسبت به ميانگين جهاني كه ۰۳۷ است، بالاتر است.
طبق آمارها مصرف روزانه بنزين و گازوئيل در ايران به ازاي هر نفر حدود دو برابر ميانگين جهاني بوده است. از سـويي، رشـد مصـرف بنزيـن در ۳۰ سـال گذشـته در ايـران حـدود ۲۶۵ درصـد بـوده اسـت، در حالي كه كشـورهاي تركيـه، آلمـان و فرانسـه در ۳۰ سـال گذشـته رشـد منفـي در مصرف بنزين را تجربه و مصرف بنزين خود را كنترل كردهانـد كـه در اروپـا ايـن موضوع سـبب بسته شدن بعضـي از واحدهاي پالايشـگاهي شـده و بعضي ديگر از پالايشـگاهها نيـز تغييـر فرآينـد داده و تبديـل بـه پالايشـگاههاي زيسـتي شـدهاند. به اعتقاد كارشناسان اگـر شـرايط مصرف بـالاي خودروهاي داخلي اصلاح شـود و ناوگان حملونقل شهري و مترو توسعه يابد، نيازي به واردات بنزيـن نخواهـد بـود، امـا اگـر قرار باشـد بـا همين رويه پيـش برويـم، احتمـال واردات بنزيـن بـراي سالهاي آينـده دور از ذهـن نيسـت. در حـوزه مصـرف گازوئيـل نيـز فرسـودگي شـديد نـاوگان سبب شـده اسـت گازوئيـل بـا بازدهـي بسـيار پايينـي در نـاوگان سـنگين كشـور مصـرف شود و ايـن ناوگان فرسـوده نيازمنـد نوسـازي اسـت بنابراين بـا توجـه بـه ريشـهيابي مشـكل مصـرف سـوخت، بـه نظـر ميرسـد راهـكار اصلـي بـراي جلوگيـري از بحـران بنزيـن، افزايـش كيفيـت خودروهـاي بنزينـي توسـط خودروسـازان و نوسـازي نـاوگان حمـل سـنگين كشـور باشـد.
طبق بررسي آمار سالهاي اخير، در مجمـوع مصـرف غيربهينـه گاز و بنزيـن سبب شـده اسـت سـالانه بيش از ۳۰ ميليارد دلار عدمالنفع در كشـور عـارض شـود. نكتـه جالب توجه اينكه طبـق برآوردها بهينهسـازي مصـرف سـوخت ميتوانـد درآمـدي معـادل صـادرات نفـت بـراي ايـران ايجـاد كنـد.
براساس دادههاي آژانس بينالمللي انرژي، ايران در سال ۲۰۲۲ در شاخص مصرف انرژي در جايگاه آخر دنيا قرار داشت. كشور ايران با اينكه دومين منابع نفت و گاز دنيا را در اختيار دارد، اما بهدليل مصرف زياد انرژي همچنان دچار ناترازي است.
موضوع نگرانكنندهتر اين است كه ميانگين مصرف انرژي در جهان كاهشي است اما در كشور ما روبه بالا قرار دارد. وضع نگرانكننده در مصرف انرژي نيازمند تدابير جدي است، بهگونهاي كه به اعتقاد كارشناسان، بايد پارادايم خود را تغيير دهيم و از رويكرد تأمين انرژي به سمت مديريت مصرف انرژي حركت كنيم. طي فصل سرد سال مصرف گاز ما به روزانه ۷۰۰ ميليون مترمكعب ميرسد كه در مقايسه با ديگر كشورها از اين نظر شرايط مناسبي نداريم، روسيه از جمله كشورهايي است كه در اين زمينه به بهرهوري مناسب رسيده و روزانه به كل اروپا ۳۵۰ ميليون مترمكعب گاز صادر ميكند. نگاه دولت به اين موضوع اين است كه اگر اقدامهاي هدفمندي در حوزه بهرهوري انجام شود، ظرفيت خوبي براي خلق ثروت ايجاد خواهد شد و انرژي در ايران تقريباً رايگان است و بايد براي بهرهوري مناسب چارهاي انديشيده شود.
طي سالهاي گذشته برنامههاي دولت در حوزه مديريت مصرف انرژي و بهويژه سوخت در دو حوزه كلان پيگيري شد، حوزه نخست افزايش ظرفيتهاي توليدي با سرمايهگذاري متعدد در اين عرصه و حوزه دوم مديريت مصرف و بهينهسازي سوخت است.
دولتها در برخورد و جلوگيري از قاچاق برنامهريزيهاي گسترده انجام دادند و تنها در شش ماه ابتدايي سال ۱۴۰۲ معادل ۷۲ درصد افزايش كشف سوخت قاچاق را شاهد بوديم. براي بهينهسازي هم اقدامهاي متعددي انجام شده كه حركت به سوي ناوگان حملونقل برقي يكي از مهمترين اين اقدامهاست و نمونه آن فعال شدن ايستگاههاي شارژ برقي در كلانشهرها و تحويل دستگاه اتوبوس برقي توليد داخل يا تحويل تاكسي به شهرداري تهران بوده است.
اين اقدامها همسو با كمك به كاهش آلودگي هوا و نيز مديريت مصرف سوخت بوده است و دولت با طرحهاي متعددي در زمينه مديريت و افزايش توليد انرژي و سوخت گام برداشت.
هـرچنـد الگـو و فرهنـگ مصـرف سـوخت از سوي مـردم نيـز در بالا بودن مصـرف در كشـور تأثيرگـذار اسـت، امـا گـره اصلـي مصـرف افسارگسـيخته تنها بـا اجـراي پروژههاي بهينهسـازي مصـرف سـوخت بـاز ميشود كه اجراي آن برعهده دولتها است. طي سالهاي اخير تـراز گاز كشـور منفي شـده و تقاضا از عرضه بيشـتر شـده اسـت. با توجه به مقدار مصرف بنزين و توليـد آن در پالايشـگاهها، ايـن موضـوع بـه بنزيـن و گازوئيـل نيز سـرايت ميكند. به ايـن ترتيـب، برنامهريـزي و هدفگـذاري بـراي صرفهجويـي بـه مقـدار ۲۰ ميليـون مترمكعـب در بخـش مصـارف خانگـي و تجـاري، بـا در نظـر گرفتـن هزينههاي مرتبـط بـا آن نهتنهـا منطقـي كـه سـودآور بـه نظـر ميرسـد. حجم سـرمايهگذاري پروژههاي بهينهسـازي بسـيار كمتـر از هزينههاي مربـوط بـه توسـعه ميدانهاي گازي اسـت. برآوردهـا نشـان ميدهد بـه ازاي هـر متـرمكعـب گاز، هزينـه افزايـش توليـد گاز از طريـق توسـعه ميدانهاي گازي سـه برابـر بهينهسـازي مصـرف همـان مقـدار گاز اسـت.
