سختی‌های روزهای بدون اینترنت

در شرايطي كه اينترنت كشور از روز پنجشنبه دچار قطعي شده است، مسوولان دولتي از پيگيري براي وضعيت فعلي خبر مي‌دهند اما همچنان زمان وصل شدن ارتباطات در حالتي از ابهام قرار دارد. فيلترينگ كه از اوايل دهه 80 شمسي در ايران به عنوان ابزاري براي كنترل دسترسي به اينترنت در اختيار دولت‌ها قرار گرفته، همچنان يكي از چالش‌هاي مهم پيش روي اقتصاد ديجيتال كشور است. در حالي كه استدلال اصلي براي فيلترينگ، نگراني‌هاي سياسي و امنيتي است، اما پيامدهاي اقتصادي ناشي از آن، خسارت‌هاي قابل توجهي به بار مي‌آورد. بر اساس پژوهشي كه توسط اتاق بازرگاني ايران انجام شده، آسيب‌هاي اقتصادي ناشي از فيلترينگ بسيار جدي است. گزارش نت بلاكس در سال 1401 تخمين مي‌زند كه ايران به‌طور متوسط ساعتي 1.5 ميليون دلار (معادل 36 ميليون دلار در روز) به دليل فيلترينگ ضرر مي‌كند. با در نظر گرفتن رشد روزافزون كسب‌وكارهاي اينترنتي و نرخ دلار، اين رقم مي‌تواند به 5 هزار ميليارد تومان در روز برسد. علاوه بر ضررهاي مستقيم ناشي از اختلال در تراكنش‌هاي مالي، فيلترينگ باعث افت شديد درآمد كسب‌وكارها شده است. بر اساس نظرسنجي‌هاي انجام شده، حدود نيمي از كسب‌وكارها بيش از 50 درصد از درآمد خود را در هنگام محدوديت اينترنت در سال 1401 از دست داده‌اند. ستار هاشمي، وزير ارتباطات و فناوري اطلاعات، در گفت‌وگو با ايرنا اعلام كرده است: «به دنبال بازگشت ارتباطات و اينترنت به روال عادي در اسرع وقت هستيم. او همچنين درباره برآورد آسيب‌هايي كه كسب‌وكارهاي اينترنتي از قطعي اينترنت ديده‌اند نيز گفته است: «پس از بازگشت به روال عادي خسارت‌هاي وارده به فعالان كسب‌وكار ديجيتال به دليل قطع اينترنت برآورد مي‌شود.» وزير ارتباطات در ادامه نيز گفت: «بايد خسارت‌هاي وارده به اين بخش برآورد شود، زيرا شرايط به گونه‌اي است كه همه نسبت به قطعي اينترنت و آثاري كه روي كسب‌وكارها و اقتصاد داشته است، اذعان دارند.» او ادامه داد: «ما و همكارانم در وزارت ارتباطات در تعامل نزديك با كسب‌وكارهاي اينترنتي هستيم و همه تلاشمان اين است كه اين ارتباطات در اسرع وقت و با تاييد مراجع امنيتي مرتبط به روال عادي برگردد.» وزير ارتباطات در پايان نيز گفته است: «بعد از اينكه اين اتفاق رخ داد، در تعامل نزديك با كسب‌وكارهاي اينترنتي و سكوهاي فعال در اين بخش بتوانيم خسارات را برآورد كنيم و به فعالان اين بخش كمك كنيم.»

    سناريوهاي مختلف  آسيب‌رساني قطعي اين اينترنت

پايگاه داده‌هاي باز ايران، سه سناريو براي محاسبه آسيب‌هاي روزانه فيلترينگ ارايه داده است: خوش‌بينانه، ميانه و بدبينانه. با سهم اقتصاد ديجيتال از توليد ناخالص داخلي كه 7.2 درصد بود، در سناريوي بدبينانه كه تورم 40 درصدي در آن سال لحاظ شده، آسيب روزانه به 28.27 ميليون دلار مي‌رسد. با در نظر گرفتن تورم 50 درصدي و رشد سهم اقتصاد ديجيتال از توليد در اين سال‌ها، اين رقم مي‌تواند به 35 ميليون دلار در روز نيز برسد.

    اثرات گسترده بر صنايع مختلف

آسيب‌هاي ناشي از فيلترينگ، از جنبه‌هاي مختلف به اقتصاد ديجيتال آسيب مي‌زند. محدوديت در فروش مستقيم: فيلترينگ، دسترسي به مشتريان را محدود مي‌كند و فروش مستقيم را با مشكل مواجه مي‌كند. اختلال در بازاريابي ديجيتال: ابزارهاي بازاريابي ديجيتال با فيلترينگ مختل مي‌شوند و بازاريابي آنلاين دشوارتر مي‌شود. صدمه به ارتباطات سازماني: استفاده از ابزارهاي ارتباطي داخلي با فيلترينگ با مشكل مواجه مي‌شود. محدوديت در دسترسي به اطلاعات آموزشي و پژوهشي: فيلترينگ، دسترسي به منابع آموزشي و پژوهشي را محدود مي‌كند. آسيب به گردشگري: فيلترينگ، فعاليت‌هاي مرتبط با گردشگري آنلاين را مختل مي‌كند. كاهش رشد و توسعه اقتصادي: فيلترينگ، به‌طور كلي مانع از رشد و توسعه اقتصاد ديجيتال و در نتيجه، اقتصاد كل كشور مي‌شود.

    تجارت خارجي به‌شدت مختل شده است

مرتضي كوهنورد، نايب‌رييس كميسيون مديريت واردات اتاق ايران، در گفت‌وگو با ايسنا اعلام كرد به‌ دليل اختلالات اينترنت روند تجارت خارجي و داخلي و ثبت سفارش از طريق سامانه‌هاي گمركي و تجاري با كندي و مشكل روبرو شده است. به گفته او، روند كار در حوزه تجارت خارجي و داخلي به‌شدت مختل شده است و سامانه‌هاي گمرك، استاندارد و پست به‌درستي كار نمي‌كنند. وقتي پيامك قطع است نمي‌توان ارتباط گرفت و اطلاع‌رساني كرد. در زمينه تجارت خارجي با توجه به اينكه كد دو صفر بسته شده است، نمي‌توانيم تماس تلفني برقرار كنيم و امورد تجاري را پيش ببريم. در حالي‌ كه پيش‌تر مي‌توانستيم در زمان قطع اينترنت با اين روش ديتا را منتقل كنيم. كوهنورد اعلام كرد روند ثبت سفارش متوقف شده و سامانه‌ها خيلي ضعيف و كند هستند. علاوه‌ بر اين، جلسات كميسيون مديريت واردات اتاق بازرگاني لغو شده است. ما بسياري از موارد كميسيون را در طول ماه در شبكه‌هاي اجتماعي مطرح مي‌كرديم كه الان اين ارتباطات قطع شده است و امكان مذاكره هم نداريم. نايب‌رييس كميسيون مديريت واردات اتاق ايران همچنين توضيح داده است كه پيگيري‌هايي از سمت اتاق انجام شده و كماكان مكاتبات از سامانه‌هاي مديريتي انجام مي‌شود اما با توجه به قطعي اينترنت، ارتباطات با دستگاه‌هاي دولتي هم به‌درستي برقرار نمي‌شود.

    بازگشت به شرايط عادي  مشروط به تامين امنيت

آقاميري گفت: منتظر هستيم دستگاه‌هاي متولي، شرايط امنيتي را به حالت پايدار برسانند تا با اعلام آنها بتوانيم اين كار (اتصال اينترنت) را انجام دهيم. در شرايطي كه اينترنت به گفته وزارت ارتباطات به دليل ملاحظات امنيتي قطع شده و حالا محمدامين آقاميري، رييس مركز ملي فضاي مجازي و دبير شوراي عالي فضاي مجازي، علت آن را برنامه همه‌جانبه دشمن عليه كشور اعلام كرده است. آقاميري در گفت‌وگو با فارس اين خبر را اعلام كرده و توضيح داده است: «دشمن يك برنامه حمله همه‌جانبه اقتصادي، شناختي و سايبري عليه كشور برنامه‌ريزي كرده بود تا به‌صورت همزمان در كشور ما پياده‌سازي شود و الحمدلله با هوشياري و ميهن‌دوستي مردم عزيزمان اين توطئه خنثي شد و باز هم نشان داده شد كه همانند جنگ ۱۲ روزه، برآورد دشمن اشتباه است و عيار ملت ايران بسيار بالاتر از آن چيزي است كه دشمن فكر مي‌كرد.» رييس مركز ملي فضاي مجازي با بيان اينكه «براي كنترل و تامين آرامش و امنيت مردم، نياز بود تصميماتي سخت گرفته شود» توضيح مي‌دهد: اين تصميمات با هماهنگي مسوولان مرتبط، اركان تصميم‌گيري در كشور و افرادي كه در اين حوزه مجرب هستند، به‌صورت هم‌افزا، هماهنگ و كاملاً متفق‌القول گرفته شد و تلاش بر اين بود كه هرچند اين تصميمات مي‌تواند تبعاتي داشته باشد، كمترين تبعات و بيشترين تاثير را در نظر داشته باشيم. آقاميري هم به مشكلاتي كه براي مردم در دسترسي و برخي خدماتي كه استفاده مي‌كردند اذعان كرده است و مي‌گويد: «دستگاه‌هاي امنيتي تمام تلاش خود را مي‌كنند تا شرايط به حالت قبل برگردد و بتوانيم مثل قبل آن مسيري را كه كشور در آن قرار داشت ادامه دهيم.» او معتقد است كه «اين سختي‌ها حتما براي همه ناراحت‌كننده است، اما وقتي كنار اين مي‌گذاريم كه اين سختي‌اي كه امروز تحمل مي‌كنيم باعث مي‌شود يك هم‌وطن آسيب كمتري ببيند، يك خانواده ناراحت نشود، آسيب كمتري به كشور برسد و آرامش بيشتري در كشور وجود داشته باشد، تحمل آن راحت‌تر و آسان‌تر مي‌شود.»

    تلاش براي بهبود ارايه خدمت  بر بستر شبكه ملي اطلاعات

آقاميري به مشكلاتي كه پس از قطعي اينترنت ايجاد شد نيز اشاره كرده است: «بلافاصله بعد از اتخاذ اين تصميم، در بخش‌هاي مختلف مشكلاتي داشتيم؛ از خدمات بانكي و سوخت گرفته تا ساير موارد.» به گفته او، از همان نيمه‌شب اول، برخي اصلاحات در شبكه ملي اطلاعات تدبير شد و هنوز هم اين روند ادامه دارد. آقاميري مي‌گويد: «در وضعيت فعلي، تقريبا تمام خدمات داخلي فعال شده‌اند و آنهايي كه مشكلاتي داشتند، به‌صورت موردي در حال پيگيري و رفع مشكل هستند.» اين ادعاي رييس مركز ملي فضاي مجازي با اختلالات، محدوديت‌ها و كندي‌ سرعتي كه مردم اين روزها تجربه مي‌كنند، متفاوت است. محمدامين آقاميري در پاسخ به اينكه اين محدوديت تا چه زماني ادامه خواهد داشت نيز اين‌طور پاسخ داده است: زمان بازگشت به حالت عادي در آينده اعلام خواهد شد و قطعا مسائل امنيتي بايد از سوي مراجع مربوط اعلام شود. از لحاظ شبكه، محدوديتي براي بازگشت به حالت قبل نداريم و بيشتر منتظر هستيم دستگاه‌هاي متولي، شرايط امنيتي را به حالت پايدار برسانند تا با اعلام آنها بتوانيم اين كار را انجام دهيم.

    پيام‌رسان‌ها فعالند اما نه براي چت كردن

يكي از محدوديت‌هاي تداوم‌يافته اين روزها غيرفعال شدن امكان چت شخصي و گروهي در پيام‌رسان‌هاي بومي است. آقاميري در اين خصوص توضيح داد: «در بحث شبكه‌هاي اجتماعي و پيام‌رسان‌ها برخي كانال‌هاي خبري براي دريافت و انتشار اخبار فعاليت خود را آغاز كرده‌اند و اميدواريم بتوانيم گام‌ها را به سرعت‌برداريم تا شبكه به حالت عادي بازگردد. اين پيام‌رسان‌ها بعضي خدمات خود را راه‌اندازي كرده‌اند، خدمات جانبي مختلف، از جمله ابزار‌هاي هوش مصنوعي، بازو‌ها و برنامك‌هاي مختلفي كه در آنها مجددا فعال شده‌اند.» با توجه به مشكلات و چالش‌هايي كه استفاده از خدمات شبكه‌ ملي اطلاعات براي كاربران ايجاد كرده، آقاميري در اين گفت‌وگو درباره اين شبكه نيز صحبت كرده است: «شبكه ملي اطلاعات بستري است تا بتوان بر اساس آن، خدمات پايدار براي مردم تضمين كرد. روزي كه بتوانيم بگوييم زندگي مردم دست‌خوش اتفاقات نمي‌شود و مي‌توانيم تمامي خدمات را در هر حالتي از جمله تحريم يا اختلال، ادامه بدهيم، مي‌توانيم بگوييم شبكه ملي اطلاعات محقق شده است.» به گفته او، چنين بزنگاه‌هايي عيار وضعيت موجود را روشن مي‌كند: «با توجه به وضعيت قبلي‌اي كه تجربه كرديم، توانستيم بعضي خلأهايي كه وجود داشت، از جمله موتور جست‌وجو، هوش مصنوعي و خدمات آموزشي را به‌صورت پايدارتر داشته باشيم و بايد تلاش كنيم كه بتوانيم به مردم بگوييم كه خيالشان راحت باشد كه زندگي آنها دچار اختلال نمي‌شود.»

     رييس نصر: قطعي اينترنت  به اعتماد عمومي جامعه ضربه مي‌زند

رييس سازمان نصر كشور با اعلام اينكه فناوري اطلاعات و اينترنت در همه ابعاد زندگي مردم نفوذ كرده تاكيد كرد كه آحاد جامعه زندگي خود را وارد فضاي مجازي كردند و اختلال به دسترسي اين زندگي دوم باعث مي‌شود كه آنها اعتماد خود را به تحول ديجيتال از دست بدهند. علي حكيم‌جوادي، رييس سازمان نصر كشور در مراسم افتتاحيه هفته امنيت اطلاعات كه در صندوق نوآوري و شكوفايي برگزار شد، اعلام كرد بخش خصوصي سربازان خط مقدم جبهه فناوري اطلاعات هستند و همين الان هم به همين شكل عمل مي‌كنند تا سرويس‌ها در شرايط بحراني كنوني هم بالا باشند. ما مطمئن هستيم مشكلات متعددي در بخش خصوصي در پرداخت‌هاي خود در پايان ماه خواهند داشت و از همين رو مكاتبات متعددي انجام داديم تا مشكلات كسب و كارها كمتر باشد. مي‌خواهيم فشارها را كم كنيم. حكيم‌جوادي در گفت‌وگو با زوميت اعلام كرد كه قطعي‌ها و اختلالات اينترنت براي كسب‌وكارها آسيب‌زا شده و آنها جلسات متعددي براي كاهش آسيب‌ها با نهادها داشته‌اند. او تاكيد كرد تصميم‌گيري درمورد ارتباطات و اتصالات در نهادهاي خاصي صورت مي‌گيرد و هيچ وعده دقيق و مشخصي درباره رفع شرايط پيش‌آمده براي اينترنت به آنها داده نشده است. با اين حال، رييس سازمان نصر كشور تاكيد كرد كه از امروز احتمالا يك سري گشايش‌ها رخ بدهد: «به‌صورت رسمي چيزي گفته نشده ولي احساس مي‌كنم از امروز يك مقدار گشايش در شبكه ارتباطات كشور صورت بگيرد.» حكيم‌جوادي تاكيد كرد كه فناوري اطلاعات اكنون در همه عرصه‌هاي زندگي مردم نفوذ كرده و هر اختلالي كه باعث شود سامانه‌ها پايداري خود را از دست بدهند را مردم با تمام وجود احساس مي‌كنند. او توضيح مي‌دهد كه «براي تداوم اين امنيت و پايداري بايد اعتماد ديجيتال را درست كرد كه يك بخشي از آن به اسم امنيت برمي‌گردد ولي بخش اعظمي به پايداري مرتبط است. مردم زندگي خود را به اين بستر آورده‌اند و بايد بتوان به آنها ثابت كرد كه اين بستر پايدار مي‌ماند.» حكيم‌جوادي اضافه مي‌كند: قبل از اين قطعي‌هاي اينترنت ما جلسات متعددي داشتيم چراكه شواهدي وجود داشت كه اينترنت قطع خواهد شد و در جلسات من به مسوولان مي‌گفتم كه بايد كاري كنيم تا مردم تحت هر شرايطي به اين حوزه اعتماد كنند و مسيرهاي ديگري را پيدا نكنند.

    از تجربه جنگ ۱۲ روزه درس نگرفتيم

رييس سازمان نصر كشور با ذكر اين نكته كه در روز اول قطعي اينترنت آنها با دود اطلاع‌رساني مي‌كردند اعلام كرد: «تصور مي‌كنم ما هنوز دقيق نمي‌دانيم در شرايط بحران اين اعتماد پايدار و برقرار بماند. آموزه‌هايي كه از اين بحران‌ها داريم بايد بيشتر باشد. بعد از جنگ ۱۲ روزه جلسات متعددي داشتيم تا كمترين چالش را داشته باشيم با اين وجود در روزهاي اخير همچنان همان چالش‌ها وجود داشت و بايد براي بخش خصوصي برنامه‌ريزي دقيقي داشته باشيم.» حكيم جوادي با اعلام اينكه در همين روزها هم همچنان بايد تحول ديجيتال را پيگيري كرد تاكيد كرد تمامي برنامه‌ها خدمت رياست‌جمهور و سران قوا ارايه شده اما درباره تحول ديجيتال در صنعت افتا (امنيت اطلاعات) خيلي اقدام زيادي صورت نگرفته است: «كمبود نيروي انساني در اين حوزه را داريم كه تا وقتي اين موضوع حل نشود نمي‌توان به تحول ديجيتال افتا فكر كرد و بحث بلوغ امنيت ديجيتال در خيلي از نهادها جدي گرفته نشده است.»