جدايي انرژي روسيه و اروپا
كاهش ۴۴ درصدي صادرات گاز روسيه به اروپا از طريق خط لوله در سال ۲۰۲۵ نشان ميدهد جدايي انرژي ميان اروپا و روسيه، اگرچه پرهزينه و از نظر سياسي دشوار بوده، اما اكنون به واقعيتي تثبيتشده و تقريباً غيرقابل بازگشت تبديل شده است.
كاهش ۴۴ درصدي صادرات گاز روسيه به اروپا از طريق خط لوله در سال ۲۰۲۵ نشان ميدهد جدايي انرژي ميان اروپا و روسيه، اگرچه پرهزينه و از نظر سياسي دشوار بوده، اما اكنون به واقعيتي تثبيتشده و تقريباً غيرقابل بازگشت تبديل شده است.
به گزارش ايلنا به نقل از معاونت امور بينالملل و بازرگاني وزارت نفت، بر اساس محاسبات رويترز، صادرات گاز خط لوله روسيه به اروپا در سال ۲۰۲۵، به پايينترين سطح خود از ميانه دهه ۱۹۷۰ رسيده است. افت ۴۴ درصدي كه به يكي از سودآورترين و سياسيترين روابط انرژي ميان مسكو و اروپا پايان داد. با بسته شدن مسير اوكراين، تنها خط لوله فعال باقيمانده «تركاستريم» بود كه گاز روسيه را تنها به تعداد محدودي از خريداران در اروپاي جنوبشرقي منتقل ميكرد. همزمان اتحاديه اروپا اعلام كرده كه تا پايان سال ۲۰۲۷، واردات سوختهاي فسيلي روسيه را بهطور كامل متوقف ميكند.
اين دادهها نشان ميدهد روسيه با يك «افت ساختاري» روبروست. پيش از جنگ اوكراين، اروپا بازار اصلي گاز از طريق خطلوله روسيه بود و سالانه دهها ميليارد دلار درآمد و اهرم سياسي قابل توجهي براي كرملين ايجاد ميكرد، اهرمي كه اكنون تقريباً از بين رفته است.
تحريمهاي مرحلهاي اتحاديه اروپا بر گاز روسيه (خطلوله و الانجي)، همراه با نظارت سختگيرانه براي جلوگيري از دور زدن محدوديتها، روند كاهش تدريجي را به سقوطي ناگهاني تبديل كرده است.
هرچند در مقاطعي از سال ۲۰۲۵ نشانههايي از ثبات نسبي مانند افزايش جريان گاز «تركاستريم» در ماه مه و بالاتر رفتن تحويلها نسبت به سطح ۲۰۲۴ ديده شد، اما اين تحولات دوام چنداني نداشت. با بسته شدن مسير اوكراين و نبود گزينههاي جايگزين براي انتقال گاز روسيه به غرب، حجم كل صادرات اين كشور در طول سال همچنان كاهش يافت.
اما در طرف مقابل، روسيه چرخش به بازارهاي آسيايي را سرعت بخشيده است. تحويل گاز از طريق خطلوله به چين در سال ۲۰۲۵، حدود ۲۵ درصد افزايش يافت و گازپروم حدود ۳۹ ميليارد مترمكعب گاز از طريق خطلوله «قدرت سيبري»، رقمي فراتر از ظرفيت اسمي اين خط صادر كرد. صادرات الانجي روسيه به چين نيز در نوامبر به ركورد ماهانه رسيد. با اين حال رقابت در بازارهاي آسيايي سختتر است، زيرساختها هزينهبر هستند و پروژههايي مانند «قدرت سيبري ۲» هنوز سالها با بهرهبرداري فاصله دارند.
از سوي ديگر آذربايجان با جديت در حال گسترش حضور خود در بازار انرژي اروپا از طريق مسيرهاي جديد انتقال گاز و تعيين نقش موثر در تقويت امنيت انرژي منطقه است.
در اين راستا، نهادهاي ناظر بر انتقال و توزيع گاز در يونان، بلغارستان، روماني، مولداوي و اوكراين، ظرفيتهاي جديد انتقال گاز موسوم به «مسير ۲» و «مسير ۳» را تصويب كردهاند؛ اقدامي كه اتصال گازي منطقه و تأمين پايدار گاز اوكراين را تقويت ميكند. بر اساس اين تصميم، اوكراين ميتواند گاز مورد نياز خود را از دو منبع مختلف، واردات الانجي از طريق پايانه شناور «الكساندروپوليس» و انتقال گاز از طريق خطلوله «آيجيبي» و (مسير دوم) انتقال گاز حوزه درياي خزر از طريق خطوط لوله ترانس آدرياتيك (تاپ) و «آيجيبي» تأمين كند. در روزهاي پاياني ۲۰۲۵، همه ظرفيتهاي جديد انتقال گاز شامل «مسيرهاي ۱، ۲ و ۳» بهصورت همزمان آماده رزرو منطقهاي و به شكل رقابتي عرضه ميشوند.
همچنين از ابتداي دسامبر ۲۰۲۵، با همكاري شركت دولتي نفت آذربايجان (سوكار) و شركتهاي بلغاري «ام-گاز» و «سيانجي سيستم»، پروژه پايلوت «گازرساني مجازي» براي تأمين گاز مصرفكنندگان خصوصي و صنعتي در مقدونيه شمالي آغاز شده است؛ الگويي كه از سال ۲۰۲۴ در بلغارستان با موفقيت اجرا شد.
دو كشور آذربايجان و مجارستان نيز در دهم دسامبر ۲۰۲۵، توافقي براي تأمين ۸۰۰ ميليون مترمكعب گازطبيعي امضا كردند كه از ابتداي سال ۲۰۲۶ اجرايي ميشود.
اين مسيرها و توافقها، تأمين گاز كشورهاي اروپاي مركزي و جنوبشرقي و حوزه بالكان را تسهيل كرده و جايگاه راهبردي «كريدور گازي جنوبي» را تثبيت ميكند. با اين حال پاسخگويي به تقاضاي روبهرشد گاز، مستلزم توسعه بهموقع زيرساختها است. آذربايجان و كميسيون اروپا در سال ۲۰۲۲ بر سر افزايش ظرفيت سالانه اين كريدور از ۱۰ به ۲۰ ميليارد مترمكعب تا سال ۲۰۲۷ به توافق رسيدند؛ هدفي كه تحقق آن نيازمند اقدامات عملي و همكاري موثر همه طرفها است. بر اساس ظرفيتسنجي بازار در سال ۲۰۲۱، ظرفيت بلندمدت خطلوله «تاپ» از سال ۲۰۲۶ سالانه ۱.۲ ميليارد مترمكعب افزايش خواهد يافت كه ۱.۰۴ ميليارد مترمكعب آن به ايتاليا و ۱۶۰ ميليون مترمكعب آن به آلباني اختصاص خواهد يافت.
«الهام علياف»، رييسجمهوري آذربايجان با تأكيد بر موفقيت «كريدور گازي جنوبي» اين شبكه يكپارچه ۳۵۰۰ كيلومتري را شريان اصلي امنيت انرژي براي بسياري كشورها دانست و تصريح كرد: با توجه به تكميل ظرفيت سه بخش اصلي اين كريدور، توسعه خطوط لوله «قفقاز جنوبي»، «تاناپ» و «تاپ»، اجتنابناپذير است.
كشورهاي اروپايي براي كاهش وابستگي به گاز روسيه و متنوعسازي منابع انرژي خود، ناگزير به سرمايهگذاري در توسعه زيرساختهاي موجود هستند.
از اين رو، توسعه «كريدور گازي جنوبي» و افزايش صادرات گاز آذربايجان به اروپا به اولويتي راهبردي تبديل شده كه تحقق آن مستلزم همكاري گسترده و سرمايهگذاري هدفمند است.
درمجموع سقوط صادرات گاز خطلوله روسيه نشان ميدهد جدايي انرژي ميان اروپا و روسيه، واقعيتي تثبيت شده و تقريباً غيرقابل بازگشت است. وارداتي كه زماني نزديك به نيمي از تأمين گاز اتحاديه اروپا را تشكيل ميداد، اكنون به سهمي كوچك و رو به كاهش تبديل شده است.
اين گذار، اگرچه پرهزينه و از نظر سياسي دشوار بوده، اما مسير راهبردي آن روشن و تغييرناپذير بهنظر ميرسد.
