پاييز و زمستان هم در آتش
جنگلهاي ايران، از زاگرس تا هيركاني، ريههاي سبز سرزمين ما هستند، جايي كه هزاران گونه گياهي و جانوري در آن زندگي ميكنند و ميليونها انسان از آب، هوا و خاك حاصل از آن بهرهمند ميشوند، تا چند سال گذشته وقوع آتش سوزي در جنگلها در تابستان يعني فصل خشك و گرم سال رخ ميداد اما مساله مهم اين است كه اكنون شاهد وقوع آتش سوزي حتي در فصل پاييز و زمستان هستيم و شعلههاي بيرحم آتش بخشي زيادي از ميراث هزاران ساله ما را در چشمبرهمزدني نابود ميكنند.
جنگلهاي ايران، از زاگرس تا هيركاني، ريههاي سبز سرزمين ما هستند، جايي كه هزاران گونه گياهي و جانوري در آن زندگي ميكنند و ميليونها انسان از آب، هوا و خاك حاصل از آن بهرهمند ميشوند، تا چند سال گذشته وقوع آتش سوزي در جنگلها در تابستان يعني فصل خشك و گرم سال رخ ميداد اما مساله مهم اين است كه اكنون شاهد وقوع آتش سوزي حتي در فصل پاييز و زمستان هستيم و شعلههاي بيرحم آتش بخشي زيادي از ميراث هزاران ساله ما را در چشمبرهمزدني نابود ميكنند. طبق گزارشهاي رسمي، سالانه بيش از ۱۵ هزار هكتار از جنگلها و مراتع ايران در آتش ميسوزند؛ رقمي كه نهتنها نشاندهنده يك فاجعه زيستمحيطي است، بلكه زنگ خطري براي آينده منابع طبيعي كشور محسوب ميشود، هر هكتار جنگل سوخته يعني از دست رفتن زيستگاه پرندگان، پستانداران و گياهاني كه شايد ديگر هرگز باز نگردند. اين آتشسوزيها تنها نابودي درختان نيست بلكه به معناي از دست رفتن اميد روستايياني است كه معيشتشان به جنگل گره خورده، به معناي تشديد خشكسالي و فرسايش خاك و به معناي كاهش كيفيت زندگي نسلهاي آينده است.
چند ساليست كه آتشسوزي جنگلها در ايران به يكي از جديترين بحرانهاي محيطزيستي كشور تبديل شده است، هر ساله هزاران هكتار از جنگلهاي ايران بر اثر عوامل انساني و طبيعي دچار حريق ميشوند، اين موضوع نهتنها اكوسيستمهاي ارزشمند ايران را تهديد ميكند، بلكه معيشت جوامع محلي و منابع آب كشور را نيز تحت فشار قرار ميدهد.
جنگلهاي زاگرس، هيركاني و ارسباران گنجينههاي ارزشمندي هستند كه تحت تاثير خشكسالي در معرض آتش سوزي قرار گرفتهاند، استانهاي ايلام، كرمانشاه، لرستان و كهگيلويه و بويراحمد در محدوده جنگلهاي زاگرس بيشترين آتش سوزي را به خود ميبينند، همچنين در جنگلهاي هيركاني كه جزو جنگلهاي باستاني در شمال ايران (گيلان و مازندران) هستند هم در اين سالها به علت تداوم خشكسالي و كم بارشي همواره در معرض خطر قرار گرفتهاند، جنگلهاي ارسباران در آذربايجان شرقي نيز به دليل گرما و خشكي آتشسوزيها در آن تكرار ميشود.
الگوي زماني، مكاني
و شدت آتشسوزيها تغيير كرده
مساله مهم اين است كه آتش سوزي همواره در جنگلها رخ ميدهد و اين امري طبيعي است اما آن چيزي كه مهم است اين است كه امروزه شرايط وقوع متفاوت شده است، در واقع الگوي زماني، مكاني و شدت آتش سوزيها تغيير كرده و از حالت طبيعي خارج شده است، يعني در گذشته اگر آتش سوزي فقط در تابستان رخ ميداد اما امروزه حتي در فصل پاييز و زمستان هم شاهد وقوع آتش سوزي هستيم كه نمونه بارز آن وقوع آتش در ۱۰ آبان ماه امسال در جنگلهاي اليت است كه جزو گنجينههاي ارزشمند جنگلهاي هيركاني محسوب ميشود. در اين روند بايد به اين مساله توجه كنيم كه توان طبيعت به حدي كاهش يافته كه اكوسيستم ديگر نميتواند از پس اين تهديدات برآيد، تا چند سال پيش طبيعت خود به خود توان خودپالايي داشت و به مرور ترميم ميشد اما ديگر توان طبيعت به آستانه رسيده و قدرتي براي بازتواني باقي نمانده است از اين رو حيات وحش غافلگير ميشوند و اين روند خسارات را بالا ميبرد.
به گزارش ايرنا، معاون آموزش و مشاركتهاي مردمي سازمان حفاظت محيط زيست چندي پيش گفته بود؛ سال گذشته بيش از ۱۸ هزار هكتار آتش سوزي در جنگلها و مراتع كشور رخ داده و حتي گاهي تا ۵۰ هزار هكتار هم گزارش شده است با توجه به شرايط اقليمي پيش بيني ميشود كه اين ميزان بيشتر شود، به عنوان مثال در شمال كشور در اين فصل آتش سوزي بيسابقه بود، خشكسالي در شمال كشور از ارتفاعات آغاز شده، يخچالهاي طبيعي از بين رفتهاند، رودخانهها در حال فصلي شدن هستند و جنگلها دچار مشكل شدهاند، بنابراين بروز آتش سوزي بعد از اين مداوم خواهد بود.
هادي كيادليري اظهار كرد: بررسيها نشان ميدهد علت بيش از ۹۰ درصد آتش سوزيها انساني يا عمدي يا سهوي است كه كاهش آن نياز به آموزش دارد.
كارشناسان معتقدند بروز آتش سوزي در جنگلها به ۲ علت عمده انساني و طبيعي است كه « بياحتياطي گردشگران مانند رها كردن آتش يا زبالههاي قابل اشتعال»، كشاورزي و چراي دام همراه با آتش زدن بقاياي مزارع يا مراتع » و « قاچاق چوب و تخريب عمدي براي تغيير كاربري زمين » جزو عوامل انساني و « خشكساليهاي مكرر و افزايش دما » و « وزش بادهاي شديد كه موجب گسترش آتش ميشود » جزو عوامل طبيعي هستند. اين شرايط ميتواند پيامدهاي محيط زيستي زيادي به همراه داشته باشد از جمله آن « از بين رفتن تنوع زيستي» مانند گونههاي گياهي و جانوري منحصر به فرد ايران از جمله بلوط زاگرس و از بين رفتن زيستگاه گونههاي جانوري، «فرسايش خاك» تهديد ديگري است چون پس از آتشسوزي، پوشش گياهي نابود ميشود و خاك در معرض فرسايش شديد قرار ميگيرد.
كاهش منابع آب، پيامد ديگر اين آتشسوزيها است
از سوي ديگر « كاهش منابع آب » هم پيامد ديگر اين آتش سوزيها است چون جنگلها نقش مهمي در ذخيره و تنظيم منابع آب دارند بنابراين نابودي آنها باعث كاهش كيفيت و كميت آب ميشود. اين عوامل ميتواند پيامدهاي اجتماعي و اقتصادي زيادي مانند خسارت به جوامع محلي، هزينههاي سنگين مهار آتش و كاهش گردشگري طبيعي را به همراه داشته باشد.
به اعتقاد كارشناسان با انجام يك سري اقدامات ميتوان حداقل خسارات را كاهش داد، از جمله آنها « تقويت تجهيزات و نيروهاي امدادي»، « فرهنگسازي عمومي»، « ايجاد سامانههاي هشدار سريع » و « مديريت پايدار جنگلها » است، در روند آتش سوزي جنگلهاي اليت، شينا انصاري معاون رييسجمهور و رييس سازمان محيط زيست گفته بود؛ با توجه به تشديد خشكساليها و كم بارشي در كشور ضروري است يگان ويژهاي براي واكنش سريع و به هنگام در جهت مقابله با آتش در عرصههاي ملي در زير مجموعه ستاد مديريت بحران كشور تشكيل شود. در واقع آتشسوزي جنگلها در ايران يك بحران چندوجهي است كه ريشه در تركيب عوامل انساني و طبيعي دارد، براي مقابله با آن، نياز به همكاري دولت، مردم و سازمانهاي محيطزيستي وجود دارد، اگر اقدامات پيشگيرانه و مديريت پايدار جدي گرفته نشود، بخش بزرگي از جنگلهاي ارزشمند ايران در دهههاي آينده از دست خواهد رفت.
تجهيزات سازمان حفاظت محيطزيست به روز نيست
مساله مهم در اين ميان داشتن تجهيزات به روز است كه سازمان حفاظت محيطزيست در اين زمينه چندان غني نيست، حميد ظهرابي معاون محيط زيست طبيعي و تنوع زيستي سازمان حفاظت محيط زيست در اين باره گفته بود: سازمان حفاظت محيطزيست براي ١٢ درصد از خاك سرزميني كه از مناطق حفاظت شده و در وسعت ۱۹.۸ ميليون هكتار است برنامههاي تخصصي اطفاي حريق دارد كه با همكاري جوامع محلي در قالب دورههاي تخصصي و آموزشي شكل خواهد گرفت.
وي تاكيد كرد: عمده اولويت ما در آتش سوزيها پيشگيري، پيش بيني و پيش آگاهي است لذا آموزش در برنامههاي ما قرار دارد، در اين مسير در منطقه زاگرس كار را به سمتي برديم كه به جاي حضور مستمر و مداوم دولت در منطقه، مردم و جوامع محلي حضور داشته باشند و كار را به آنها واگذار كرديم و در نظر داريم اين روند را براي تمام مناطق تحت حفاظت سازمان اجرا كنيم.
نقش مشاركت مردمي در حفظ محيطزيست بسيار حياتي است
ظهرابي درباره به كارگيري تجهيزات جديد در روند اطفاي حريق گفت: در تلاش هستيم تا فناوريهاي روز دنيا و هوش مصنوعي در راستاي اطفاي حريق و حتي جلوگيري از حريق در مناطق بهره ببريم در اين راستا سال گذشته با يك مجموعه دانش بنيان تفاهم نامهاي امضا كرديم و بر اساس آن سامانهاي در اختيار سازمان قرارگرفت كه ميتواند تا ۳ روز پيش از وقوع آتش سوزي نسبت به علائم بروز آن هشدار دهد.
وي تأكيد كرد: تمركز ما در حفاظت از تنوع زيستي بر اساس دانشمحوري، مشاركتطلبي و مشاركتپذيري است. در كنار استفاده از فناوريهاي نوين، نقش مشاركت مردمي در حفظ محيط زيست بسيار حياتي است. ظهرابي اظهار كرد: امكانات ما براي اطفاي حريق تخصصي نيستند بلكه يك سري ابزارهاي تغيير كاربري داده شده هستند كه برخي براي اين كار مناسب نيستند بايد ابزارهاي تخصصي داشته باشيم تا بتوانيم طبيعت و محيط زيست خود را حفظ كنيم بر اين اساس استفاده از هوش مصنوعي و ابزارهاي به روز و هوشمند در دستور كار سازمان حفاظت محيط زيست قرار گرفته است.
وي تاكيد كرد: با تمام اين كاستيها اما سازمان حفاظت محيط زيست با تكيه بر نيروهاي محيط باني و استفاده از تجربيات مردم محلي و بومي همواره تمام قد براي حفظ محيط زيست تلاش ميكند و شبانه روزي در مناطق تحت حفاظت حضور دارد تا كمترين آسيب متوجه طبيعت كشور و زيستمندان آن شود كه آتش سوزي جنگلهاي اليت نمونه بارز آن است. معاون محيط زيست طبيعي و تنوع زيستي سازمان حفاظت محيط زيست گفت: همچنين به منظور جلوگيري از وقوع آتش سوزيها و بروز خسارت به گنجينههاي ارزشمند طبيعت، برنامه پنجساله مديريت حريق در مناطق چهارگانه تدوين شده و براي تخصيص اعتبارات مورد نياز به سازمان برنامه و بودجه كشور ارسال شده است.
