بازار رمزارز ايران؛ بزرگ و ناپايدار
بازار رمزارز در ايران، در سالهاي اخير به يكي از بزرگترين بازارهاي غيررسمي كشور تبديل شده است. بازاري با ميليونها كاربر، گردش مالي قابلتوجه و نقش پررنگ در رفتار مالي خانوارها. با اين حال، پشت اين تصوير پرحجم، بازاري شكل گرفته كه بيش از آنكه بر عمق و پايداري استوار باشد، به نوسان، واكنشهاي كوتاهمدت و دوپارگي رفتاري كاربران متكي است.
بازار رمزارز در ايران، در سالهاي اخير به يكي از بزرگترين بازارهاي غيررسمي كشور تبديل شده است. بازاري با ميليونها كاربر، گردش مالي قابلتوجه و نقش پررنگ در رفتار مالي خانوارها. با اين حال، پشت اين تصوير پرحجم، بازاري شكل گرفته كه بيش از آنكه بر عمق و پايداري استوار باشد، به نوسان، واكنشهاي كوتاهمدت و دوپارگي رفتاري كاربران متكي است. مرور دادهها و برآوردهاي موجود از اين بازار، نهفقط اندازه آن، بلكه شكافهاي ساختاري و ابهامهايي را نشان ميدهد كه مسير آينده رمزارز در ايران را تعيين ميكند.
بازار رمزارز ايران در سال ۱۴۰۳ بين ۲ تا ۲.۵ هزار هزار ميليارد تومان گردش مالي داشته. عددي كه اين بازار را در زمره بزرگترين بازارهاي غيررسمي كشور قرار ميدهد. در كنار اين حجم، گزارش تكراسا از وجود حدود ۱۲ تا ۱۴ ميليون حساب كاربري ثبتشده ميگويد. اما نكته كليدي، فاصله معنادار اين عدد با تعداد كاربران فعال است. طبق گزارش پيوست از تكراسا، تعداد كاربران فعال واقعي كه به عنوان كاربراني با حداقل يك معامله در طول سال تعريف شدهاند، حدود ۴ تا ۵ ميليون نفر برآورد ميشود. به بيان ديگر، كمتر از نيمي از حسابهاي موجود، در عمل نقشي در گردش بازار دارند. اين شكاف عددي، يكي از مهمترين نشانههاي محدود بودن عمق واقعي بازار است. اين ارقام نشان ميدهد رشد بازار بيشتر از مسير افزايش دسترسي و ثبتنام اتفاق افتاده تا عمق استفاده. بخش بزرگي از كاربران، حضور غيرپيوسته دارند و فعاليت آنها به دورههاي خاص محدود ميشود. نتيجه چنين الگويي، بازاري است كه اگرچه از نظر اندازه بزرگ شده، اما از نظر رفتار مالي پايدار هنوز به مرحله بلوغ نرسيده. يعني بازاري كه حجم دارد، اما تراكم فعاليت مستمر در آن پايين است.
دو بازار در يك بازار؛شكاف عددي
ميان فعاليت داخلي و خارجي
گزارش تكراسا تصويري دوپاره از رفتار كاربران ايراني در بازار رمزارز ارايه ميدهد. بر اساس برآوردهاي اين گزارش، حدود ۴۰ درصد از حجم معاملات كاربران ايراني در پلتفرمهاي داخلي انجام ميشود، در حالي كه نزديك به ۶۰ درصد از فعاليت معاملاتي آنها به بازارهاي خارجي اختصاص دارد. اين اختلاف، صرفا اختلاف جغرافيايي نيست، بلكه نشانهاي از تقسيم كاركرد بازار است. به نظر ميرسد در بازار داخلي، تمركز اصلي بر معاملات اسپات و تبديل داراييهاي ريالي به رمزارز است. گزارش تكراسا نشان ميدهد كه سهم ابزارهاي پرريسك و بازارهاي مشتقه در پلتفرمهاي داخلي محدود است. موضوعي كه باعث ميشود حجم قابلتوجهي از معاملات با ارزش اسمي بالا، خارج از اكوسيستم داخلي انجام شود. در مقابل، بخش غالب معاملات كاربران ايراني در بازارهاي خارجي، به فعاليتهايي مانند معاملات تعهدي و استفاده از اهرمهاي بالا اختصاص دارد. جايي كه بهگفته گزارش تكراسا، اهرمهاي ۲۰ تا ۳۰ برابري نقش مهمي در افزايش حجم معاملات ايفا ميكنند. همين تفاوت ابزار، توضيح ميدهد چرا سهم كاربران داخلي از نظر تعداد بالا، اما از نظر حجم كل معاملات پايينتر است. اين اعداد نشان ميدهد بازار رمزارز ايران نه يك بازار واحد، بلكه تركيبي از دو بازار با كاركرد متفاوت است. به اين صورت كه بازاري داخلي با نقش درگاه ورود و بازاري خارجي براي پذيرش ريسك و افزايش بازده دارد. شكافي كه پيامد آن، خروج بخش قابلتوجهي از نقدشوندگي و سود بالقوه از اكوسيستم داخلي است.
رشد شتابان؛ عددهاي بزرگ پايداري نامطمئن
بازار رمزارز ايران در سال ۱۴۰۳ رشد كمسابقهاي را تجربه كرده و حجم معاملات آن نسبت به سال قبل حدود ۲۵۰ درصد افزايش يافته است. اين نرخ رشد، در مقايسه با بسياري از بازارهاي مالي رسمي كشور، عددي بسيار بالاست و در نگاه اول نشانهاي از پويايي بازار تلقي ميشود. اما بررسي دقيقتر اعداد، تصوير پيچيدهتري ارايه ميدهد. گزارش تكراسا نشان ميدهد بخش عمده اين رشد در بازههاي زماني مشخصي متمركز بوده است. دورههايي كه با نوسان شديد نرخ ارز يا افزايش نااطمينانيهاي اقتصادي همزمان شدهاند. در اين مقاطع، حجم معاملات افزايش يافته، اما اين افزايش الزاما به معناي ورود كاربران جديد يا تثبيت رفتار سرمايهگذاري نبوده است. بلكه بيشتر ناشي از افزايش دفعات معامله و جابهجايي سريع سرمايه توسط همان كاربران فعال بوده است. از سوي ديگر، برآورد حجم ۲ تا ۲.۵ هزار هزار ميليارد توماني بازار، بهشدت به متغيرهايي مانند نرخ ارز و شرايط كلي بازار جهاني رمزارز وابسته است. گزارش تكراسا نيز با اشاره به اين وابستگي، نشان ميدهد كه تغيير در مفروضات كلان ميتواند تصوير اندازه بازار را بهطور معناداري جابهجا كند. بنابراين، رشد سريع بازار اگرچه واقعي است، اما پايداري آن همچنان محل پرسش باقي ميماند.
صرافيها ميان رشد بازار و محدوديت نهادي
بر اساس دادههاي ارايهشده در گزارش تكراسا، بازار رمزارز ايران ميزبان بيش از ۳۰۰ پلتفرم فعال است؛ عددي كه در كنار برآورد وجود بيش از ۷۰۰ پلتفرم ثبتشده يا نيمهفعال، از پراكندگي بالاي بازيگران حكايت دارد. با اين حال، بخش عمده حجم معاملات در اختيار تعداد محدودي از پلتفرمها متمركز شده است. اين تمركز، در شرايطي شكل گرفته كه صرافيها با محدوديتهاي متعددي در حوزه ابزارهاي مالي، دسترسي به زيرساختهاي بانكي و فضاي مقرراتي مواجهاند. گزارش تكراسا نشان ميدهد مدل درآمدي غالب در ميان پلتفرمهاي داخلي، همچنان بر معاملات اسپات و كارمزدهاي پايه متكي است و سهم ابزارهاي پيچيدهتر در آنها ناچيز باقي مانده است. در چنين فضايي، رقابت ميان صرافيها بيشتر بر سر جذب كاربر و افزايش سهم اسمي بازار شكل گرفته تا توسعه خدمات پيشرفته يا افزايش عمق بازار. نتيجه، اكوسيستمي است كه اگرچه از نظر تعداد بازيگر و حجم ظاهري بزرگ است، اما از منظر تنوع خدمات و تابآوري نهادي، همچنان شكننده به نظر ميرسد.
بازاري بزرگتر از آنچه تصور ميشد ناپايدارتر از آنچه ديده ميشود
آنچه گزارش تكراسا از بازار رمزارز ايران ترسيم ميكند، تصويري دوگانه است. از يكسو، بازاري با ميليونها كاربر، گردش مالي هزاران هزار ميليارد توماني و نرخ رشد بالا و از سوي ديگر، بازاري با عمق محدود، وابسته به شوكهاي بيروني و دوپاره از نظر محل و نوع فعاليت كاربران. اعداد نشان ميدهند مساله اصلي بازار رمزارز ايران، كمبود تقاضا يا نبود كاربر نيست، بلكه كيفيت و پايداري اين تقاضاست. تا زماني كه بخش عمده فعاليت بازار به واكنشهاي كوتاهمدت و خروج سرمايه به بازارهاي خارجي وابسته باشد، رشد عددي بهتنهايي نميتواند نشانه بلوغ تلقي شود. بازار رمزارز ايران امروز بيش از هر چيز در نقطه تصميم قرار دارد. يا بهسمت تعميق، تثبيت و توسعه ابزارهاي داخلي حركت ميكند، يا همچنان بازاري بزرگ باقي ميماند كه وزن اصلي آن، خارج از مرزهاي رسمي و نهادي كشور شكل ميگيرد.
صرافيهاي رمزارزي در مورد ناپايداري اينترنت و مديريت معاملات هشدار دادند
در اين ميان هشدار صرافيهاي رمزارزي به كاربران درباره مديريت معاملات، همزمان با گزارشها از ناپايداري و اختلال در دسترسي به اينترنت منتشر شده است. در شرايطي كه گزارشهايي از ناپايداري و اختلال در دسترسي به اينترنت در برخي مناطق كشور منتشر شده، چند صرافي رمزارزي داخلي با انتشار اطلاعيههايي، نسبت به نحوه مديريت معاملات و استفاده كاربران از خدمات آنلاين هشدار دادهاند. صرافي نوبيتكس در اولين اطلاعيه پس از جنگ دوازده روزه، با اشاره به احتمال بروز اختلال اينترنت، به كاربران توصيه كرده است در شرايط هيجاني از باز كردن و نگهداشتن موقعيتهاي تعهدي و پرريسك خودداري كنند و آمادگي لازم را براي سناريوهاي مختلف، از جمله اختلال احتمالي دسترسي، در نظر بگيرند. در اين اطلاعيه تأكيد شده بخش عمده دارايي كاربران مطابق روال هميشگي در ذخيرهسازي سرد نگهداري ميشود و شارژ كيفپولهاي گرم نيز بهصورت محدود و مديريتشده انجام ميگيرد. در اطلاعرساني جداگانهاي، صرافي والكس اعلام كرده كاربران براي حفظ دسترسي پايدار به پلتفرم از گزينههاي تاييد دومرحلهاي پيامكي يا Google Authenticator به جاي ايميل استفاده كنند. همچنين آبانتتر در اطلاعيهاي با اشاره به احتمال اختلال يا محدوديت اينترنت، اعلام كرده است در صورت كاهش يا قطع دسترسي، امكان مديريت لحظهاي معاملات براي كاربران ممكن است محدود ميشود. اين صرافي تأكيد كرده سامانه معاملات همچنان فعال خواهد بود و فرآيندهاي فني متوقف نميشوند و مديريت ريسك و تسويه معاملات مطابق روال تعريفشده انجام ميگيرد. آبانتتر همچنين اعلام كرده دارايي كاربران مطابق سياست هميشگي بهصورت تفكيكشده و با اولويت ذخيرهسازي سرد نگهداري ميشود و دسترسي به كيفپولهاي عملياتي بهصورت محدود و كنترلشده طراحي شده است. بر اساس اين اطلاعيهها، صرافيها از كاربران خواستهاند در شرايط ناپايداري ارتباط، ملاحظات مديريت ريسك، نحوه دسترسي به حساب و دريافت اطلاعيههاي رسمي را در تصميمگيريهاي خود مدنظر قرار دهند. وضعيتي كه ميتواند دسترسي به پلتفرمهاي آنلاين و واكنش به تغييرات بازار را تحت تأثير قرار دهد.
