توجه به توليد داخلي و اصلاح رفتار مالي، كليد ايجاد اعتماد عمومي است
۲۵۰ سال گذشته ايران را نگاه كنيد؛ بدون استثنا تمام بحرانها و فراز و فرودهاي پرهزينه از زماني شروع شده كه بنيه توليد ملي دچار ضعف شده است. وقتي بنيه توليد ملي دچار ضعف ميشود، ماليه حكومت دچار اختلال ميشود، زيرا بزرگترين گروه مالياتدهنده هميشه توليدكنندگان هستند.
۲۵۰ سال گذشته ايران را نگاه كنيد؛ بدون استثنا تمام بحرانها و فراز و فرودهاي پرهزينه از زماني شروع شده كه بنيه توليد ملي دچار ضعف شده است. وقتي بنيه توليد ملي دچار ضعف ميشود، ماليه حكومت دچار اختلال ميشود، زيرا بزرگترين گروه مالياتدهنده هميشه توليدكنندگان هستند. در اين شرايط، دولت يا بايد عوامل آسيبرسان به توليد را اصلاح كند و رفتارهاي مالي خود را هنجار كند، يعني هم بايد با ضابطه كسب درآمد كند و هم باضابطه آن را خرج كند يا با پيامدهاي مخرب اجتماعي و اقتصادي مواجه شود. بخش بزرگي از اعتراضات كنوني مردم در لايحه بودجه1405، ناشي از احساس ظلم در فرآيندهاي كسب درآمد به فرودستان و سرويسدادنهاي غيرعادي به غيرمولدها وجود دارد. در نحوه هزينهكرد هم ميگويند درحاليكه خودتان گزارش ميكنيد كه بين 60تا 70درصد جمعيت يا گرسنه هستند يا در آستانه فروافتادن به ورطه گرسنگي هستند، اين مخارجي كه ميكنيد، چيست؟!
هر كس خواهان بهبود عملكرد اقتصادي
است، بايد پيش از آن اصلاحات سياسي متناسب را انجام دهد
به گزارش جماران، دكتر فرشاد مومني، استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبايي و رييس موسسه مطالعات دين و اقتصاد، در نشست «ايران و چرخه معيوب قدرت؛ نخبهكشي، سركوب اصلاح، بازتوليد عقبماندگي» در موسسه مطالعات دين و اقتصاد، با بيان اينكه وقتي متفكران بزرگ توسعه ميخواهند دريچهاي به روي نجات باز كنند، روي دو مفهوم «تقدم امر سياسي» و «توازن دوگانه» متمركز ميشوند، اظهارداشت: هر اصلاحي كه بخواهد صورت گيرد، ابتدا بايد آثارش بر ساخت سياسي و نحوه توزيع قدرت نشان داده شود، زيرا بدون اصلاح سياسي، امكان بهبود عملكرد اقتصادي مستمر وجود ندارد. مفهوم «توازن دوگانه» به اين معناست كه هر كس خواهان بهبود عملكرد اقتصادي است، بايد پيش از آن اصلاحات سياسي متناسب را انجام دهد، شفافيت در فرآيندهاي تصميمگيري و تخصيص منابع ايجاد كند و راه مشاركت مردم در سرنوشت سياسي و اقتصادي خود را باز كند.
امر سياسي مقدم است، چراكه قواعد
بازي جمعي در آن تعيين و تعريف ميشود
وي ضمن تاكيد بر اينكه امر سياسي مقدم است، چراكه قواعد بازي جمعي در آن تعيين و تعريف ميشود و وجه اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و حتي بينالمللي آن نيز موضوعيت دارد، افزود: در ساخت سياسي، ميزان دسترسي افراد به امكانات اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي مشخص ميشود و نمونههاي آن در شرايط كنوني ايران قابل مشاهده است، مانند نقش شوراي نگهبان كه در ساخت سياسي، تغيين ميكند چه كساني در انتخابات رياستجمهوري و مجلس حاضر شوند.
باطلالسحر مناسبات اقتصادي رانتي
اين است كه بستر نهادها طوري طراحي شوند كه افراد از طريق اعتماد و همكاري نفع بيشتري ببرند
اين اقتصاددان ناامني را بازتاب توزيع ناعادلانه قدرت و بهتبع آن توزيع ناعادلانه ثروت دانست و گفت: باطلالسحر اين مناسبات اقتصادي رانتي، اين است كه بستر نهادها طوري طراحي شوند كه افراد از طريق اعتماد و همكاري نفع بيشتري ببرند، در اين شرايط است كه اينها به سمت خلق ثروت ميروند؛ اما اگر غير از اين باشد، بازي سياسي و اقتصادي، يك بازي رانتي ميشود و در چارچوب آن، حداكثرسازي منافع مستلزم حذف افراد ديگر خواهد بود. تجربه نوسانات قيمت نفت در بازارهاي جهاني نمونهاي از اين رفتار است، جايي كه افزايش قيمت نفت باعث تشديد ستيز و حذف ميشود، چه در مناسبات سياسي، اقتصادي يا اجتماعي-فرهنگي.
دولت بايد هم با ضابطه كسب درآمد كند
و هم باضابطه آن را خرج كند
به گفته رييس موسسه مطالعات دين و اقتصاد؛ تمام مصلحاني كه در تاريخ ايران تلاش كردهاند، به جز اينكه از نظر اخلاقي، خودساخته و پاكدامن بودند، اين قواعد را فهميدهاند. ۲۵۰ سال گذشته ايران را نگاه كنيد؛ بدون استثنا تمام بحرانها و فراز و فرودهاي پرهزينه از زماني شروع شده كه بنيه توليد ملي دچار ضعف شده است. وقتي بنيه توليد ملي دچار ضعف ميشود، ماليه حكومت دچار اختلال ميشود، زيرا بزرگترين گروه مالياتدهنده هميشه توليدكنندگان هستند. در اين شرايط، دولت يا بايد عوامل آسيبرسان به توليد را اصلاح كند و رفتارهاي مالي خود را هنجار كند، يعني هم بايد با ضابطه كسب درآمد كند و هم باضابطه آن را خرج كند، يا با پيامدهاي مخرب اجتماعي و اقتصادي مواجه شود. بخش بزرگي از اعتراضات كنوني مردم در لايحه بودجه1405، ناشي از احساس ظلم در فرآيندهاي كسب درآمد به فرودستان و سرويسدادنهاي غيرعادي به غيرمولدها وجود دارد. در نحوه هزينه كرد هم ميگويند در حالي كه خودتان گزارش ميكنيد كه بين 60تا 70درصد جمعيت يا گرسنه هستند يا در آستانه فروافتادن به ورطه گرسنگي هستند، اين مخارجي كه ميكنيد، چيست؟!
وقتي كشوري پشت به توليد ميكند
باجهاي غيرعادي به غيرمولدها ميدهد
او ضمن اشاره به بخشهايي از كتاب «ريشههاي اقتصادي ديكتاتوري و دموكراسي» نوشته عجماوغلو و رابينسون، اضافه كرد: وقتي كشوري پشت به توليد ميكند و باجهاي غيرعادي به غيرمولدها ميدهد، در ساخت سياسي، هزينه فرصت سركوب در ساخت سياسي كاهش مييابد، يعني حكومت به جاي اينكه به صورت كاركردي، حرف مردم و معترضان را بشنوند و آثار اين شنيدن را در فرآيندهاي تصميمگيري و تخصيص منابع مشاهده شود به غيرمولدها گوش دهد و ازسوي ديگر مردم در ساخت اجتماعي، با كوچكترين ناملايمي فكر دگرگوني بنيادين ساخت سياسي به ذهنشان ميرسد. باطلالسحر اين مناسبات، بازآرايي ساختار نهادي در جهت تقويت توليد فناورانه، از طريق بالابردن هزينه فرصت مفت خوارگي، مهارآزمنديهاي آنها كه ميتوانند از طريق فساد به برخورداريهاي غيرمتعارف دست پيداكنند و طراحي يك برنامه توسعهگرا براي ارتقاي بنيه توليدي است. اين راه نجات است.
مومني با بيان اينكه اگر مسير كشور به توليد اختصاص يابد، معضل ترجيح سركوب به مدارا و دگرگونيخواهي كمتحمل مردم جاي خود را به همكاري، مدارا و اعتلاي جامعه خواهد داد، توضيح داد: به اين علت كه توليد فناورانه از اين نظر منحصر به فرد و بينظير است، چراكه سرمايههاي انساني و مادي را با بيشترين عمر به سرزمين چفت ميكند. در چنين شرايطي، هزينه فرصت تغييرات ناگهاني هم براي حكومت و هم براي مردم بهشدت بالا ميرود و همين مساله مسير همكاري و مدارا را جايگزين حذف و ستيز ميكند، چون در اثر توليدمحوري، شما چيزي به موجودي جهان اضافه ميكنيد، اين ميتواند مناسبات را از بازي با جمع صفر، يعني بازي مبتني بر حذف، به بازي برد-برد تغيير ميدهد.
وي با ابراز شگفتي از ناديدهگرفتن اين تجربيات تاريخي افزود: تمام اينها در طول تاريخ بشر به انواع گوناگون گفته شده، اما بعضي وقتها به طرز حيرتانگيزي ناديده گرفته ميشود. اگر كشوري پشت به توليد كند، كساني كه به شيوههاي ناسالم و غيرمولد كسب درآمد ميكنند، تقاضاهايي ايجاد ميكنند كه در برابر آن، كالا و خدمات كافي وجود ندارد و در چنين شرايطي براي بهچنگآوردن آن ميزان اندك كالا و خدمات، راهي جز حذف باقي نميماند. همه اين مناسبات در چارچوب ايده تقدم امر سياسي قابل فهم است، يعني اگر بخواهي چنگ به داراييهاي مردم بيندازي، اول بايد قدرت داشته باشي؛ اين همان تقدم امر سياسي است.
گرايش به سياستهاي تورمزا
يكي از شيوههاي مدرن بازتوليد مناسبات استثماري در اقتصادهاي رانتي است
اگر به سمت سياستهاي تورمزا متمايل شويد، بازي اقتصادي را به يك بستر اجتماعي شبهقمار تبديل ميكنيد.
رييس موسسه مطالعات دين و اقتصاد يكي از شيوههاي مدرن بازتوليد مناسبات استثماري در حكومتهايي كه پشتشان به توليد و رويشان به فعاليتهاي رانتي است را «گرايش به سياستهاي تورمزا» دانست و افزود: اين يك قاعده رفتاري است و فرقي نميكند كجا اتفاق بيفتد. يك متفكر اقتصادي در تراز «جان مينارد كينز» خطاب به حكومتهاي امريكا و انگليس هشدار ميدهد كه اگر به سمت سياستهاي تورمزا متمايل شويد، بازي اقتصادي را به يك بستر اجتماعي شبهقمار تبديل ميكنيد. در چنين چارچوبي همه بازندهاند. تورم صرفا يك پديده اقتصادي نيست و اقتصادداناني چون پل استريتن و ديگران هم يادآور ميشوند تورم ظالمانهترين مالياتي است كه حكومت از فقرا ميگيرد و تحويل اغنيا ميدهد؛ به همين دليل ميگويند تورم عيد اغنياست و عزاي فقرا.
در اثر تورم، همه قراردادها
متزلزل ميشود
مومني با اشاره به آثار اجتماعي تورم خاطرنشان كرد: در اثر تورم، همه قراردادها متزلزل ميشود؛ از قراردادهاي اقتصادي گرفته تا قراردادهاي خانوادگي و سياسي. او تصريح كرد: افزايش گرايش به طلاق، جهش در سرقت، رشوه و فساد، همگي با دورههاي تورمي پيوند دارند. حتي آن قراردادهاي سياسي كه برخي مناصب و صندليها را محترم ميشمردند، هم در بستر تورم متزلزل ميشوند.
وي با اشاره به ديدگاه ليونل رابينز گفت: رابينز، به عنوان يكي از پيامبران بازارگرايي، هشدار ميدهد كه هيتلرها از دل بسترهاي تورمي بيرون ميآيند. در كتاب «علم اقتصاد و جامعه خوب» نوشته استيگليتز، منتشرشده ازسوي نشر روزنه نيز آمده كه ظهور چهرههايي چون هيتلر و موسوليني، نتيجه سهلانگاري حكومتها در انجام وظايف حاكميتي بوده و برخي اقتصاددانان مانند ميلتون فريدمن و هايك، آگاهانه، خود را به جهل ميزنند و اين واقعيت را واژگونهخواني كردهاند. وقتي توليد ضعيف ميشود، بنيه مالي حكومت سقوط ميكند و اولين چيزهايي كه حكومت از آن طفره ميرود همين وظايف حاكميتي است. اين وظايف چسبي هستند كه كل پهنه سرزمين را به مركز اميدوار و معطوف ميكنند و بيتوجهي به آنها نيروهاي گريز از مركز را فعال ميكند.
اميركبير؛ نبوغ مالي و توليدمحوري
در تاريخ ايران
مومني با اشاره به سالروز شهادت ميرزا تقيخان اميركبير اظهارداشت: وقتي زندگي اميركبير را نگاه ميكنيد، ميبينيد او مثل استادش قائممقام اين مسائل را فهميده بود. به محض اينكه اميركبير بر سر كار آمد، تمام اقداماتش ذيل دو مفهوم قابل ردگيري است: اهتمام به ارتقاي بنيه توليدي و اهتمام به مهار ناهنجاريها در فرآيندهاي كسب درآمد و هزينهكرد درآمد توسط حكومت.
اولين اقدام اميركبيرنظمبخشي
به ماليه حكومت بود
استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبايي در ادامه با بررسي چرخههاي تاريخي عقبماندگي و نابرابري قدرت در ايران، ضمن تشريح جايگاه ميرزا تقيخان اميركبير در تاريخ اقتصادي و توسعه ايران اشاره كرد و گفت: حسين مكي در كتاب خود با عنوان «زندگي ميرزا خان اميركبير» از او با تعبير «نابغه بزرگ شرق» ياد كرده و اولين اقدام اميركبير را «نظمبخشي به ماليه حكومت» معرفي ميكند، اقدامي كه آن را معادل «نرمافزار ارتقاي كيفيت حكومت» توصيف كردم. براي فهم اهميت اين اقدامات، مراجعه به كتاب «ساختار و دگرگوني در تاريخ اقتصادي» نورث ضروري است، جايي كه توضيح داده ميشود چرا انگلستان در ربع پاياني قرن هجدهم، با وجود همترازي نسبي با ديگر كشورهاي اروپايي، پيشگام انقلاب صنعتي شد. كليد اين پيشگامي، هنجارسازي رفتارهاي مالي حكومت بود؛ يعني هم با قاعده كسب درآمد و هم با قاعده خرج كردن، بدون استفاده از سياستهاي تورمزا يا فشار بر مردم. اين تجربه تاريخي نشان ميدهد اصلاح رفتار مالي حكومت ارتباط مستقيم با تقويت توليد داخلي، جلوگيري از رانتي شدن اقتصاد و ايجاد اعتماد عمومي دارد.
اميركبير با مهارت توسعهگرايانه و تمركز
بر اعتماد عمومي، تحميلهاي قراردادهاي تركمانچاي و گلستان را دور زد
وي با اشاره به اقدامات ميرزا تقيخان عنوان كرد: او ابتدا يك مانيفست اصلاح مالي طراحي كرد و بلافاصله برنامهريزي براي ارتقاي بنيه توليدي را آغاز كرد. كتابهاي «اميركبير» و «ايران» اثر فريدون آدميت، جزييات اين اقدامات را شرح دادهاند و نشان ميدهند كه ميرزا تقيخان چگونه با مهارت توسعهگرايانه و تمركز بر اعتماد عمومي، تحميلهاي قراردادهاي تركمانچاي و گلستان را دور زد. اعتماد مردم و توليدكنندگان به ميرزا تقيخان به حدي بود كه حتي سفير روسيه گزارش ميدهد تجار روسي نميتوانستند به راحتي از تجار ايراني چيزي بخرند؛ چون مردم با پشتيباني از سياستهاي او، مسير توليد داخلي را دنبال ميكردند.
مومني همچنين به اقدام تاريخي اميركبير در ممنوعيت واردات كالاهاي قابل توليد داخلي اشاره كرد و گفت: اين اقدامات در برابر واردات بيرويه كالاهاي قابل توليد در ايران، كه در دهههاي ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ به حدود ۳۰ ميليارد دلار در سال رسيد، عملا معجزهاي براي استقلال اقتصادي و اشتغال داخلي بود. از جهاتي در سال 1403، اين ركورد شكسته شده است. گفتن اينكه من باج به استكبار نميدهم كافي نيست، درحالي كه شما با اين سياست اقتصاديتان، به مردم خودتان لگد ميزنيد و فرصتهاي شغلي را دودستي به استكبار تقديم ميكنيد. ممكن است بگوييد نميدانستيم، اما در هر حال، كاركرد اين مساله با ندانستن اين فرد يا آن فرد تغييري نميكند. ميرزا تقيخان براي اينكه قادر شود تحميلهاي ناشي از قرارداد تركمنچاي را دور بزند، تلاش كرد اعتماد عمومي را جلب كند، او با استفاده از ابزارهاي مالي، توانست اعتماد عمومي را جلب و مسير توليد داخلي را تقويت كند؛ اقداماتي كه پس از قتل او، صد سال طول كشيد تا دوباره در دوران مصدق و به همت استاد فقيد مرحوم آقاي عالينسب احيا شود، مانند پروژه سماورسازي داخلي. فريدون آدميت مثالهايي اعجابآور ميزند كه وقتي ايشان چيزي را برعهده ميگرفت، مردم به او اعتماد ميكردند. اينگونه نيست كه بگوييد من اين سياستم ضد رانت است و مردم دو دستي برسرشان بزنند و بگويند خدا بهخير كند كه از فردا چه خواهد شد! ميگويد اعتماد تا حدي بود كه سفير روس به شكايت پيش پادشاه قاجار رفت و گفت نميدانيم چه بساطي شده كه مدتي است تجار روس براي ماالتجاره خود در ايران مشتري پيدا نميكنند.
توجه به توليد داخلي و اصلاح رفتار مالي
حكومت، كليد ايجاد اعتماد عمومي، تقويت بنيه توليدي و كاهش فشارهاي رانتي و تورمزا است
به گفته اين اقتصاددان، درس تاريخي ميرزا تقيخان براي امروز ايران روشن است: توجه به توليد داخلي و اصلاح رفتار مالي حكومت، كليد ايجاد اعتماد عمومي، تقويت بنيه توليدي و كاهش فشارهاي رانتي و تورمزا است. اين اقدامات، نه تنها استقلال اقتصادي، بلكه پايداري سياسي و اجتماعي كشور را تضمين ميكند. بيخود نيست كه در تاريخ ثبت شده است وقتي آقاي عالينسب دو تا از سماورها را به كاخ گلستان كه مقر نخستوزيري بود و به مصدق هديه داد، مصدق گريه كرد و دستور داد كه اين دو سماور به صورت نمادين شبانهروز جلوي در ورودي كاخ روشن باشد. چنين اقدامات نمادين، تنها جلوهاي از مجموعهاي از لوازم و اقدامات عملياتي بود كه ميرزا تقيخان براي اصلاح ساختار اقتصادي و اجتماعي كشور به كار گرفت.
اميركبير ميدانست كه اگر توليد بخواهد
شكل جدي به خود بگيرد، دولت بايد از عهده مسووليتهاي عمراني برآيد و زيرساختهاي فيزيكي لازم براي صرفه اقتصادي توليد را فراهم كند
وي يكي از مهمترين اقدامات اميركبير را كوتاه كردن دست نظاميان از مداخله در اقتصاد و سياست دانست تا هر كسي سر جاي خود قرار گيرد و عدالت برقرار شود و افزود: در آن زمان، برانداختن اين رسم، مهمترين ابزار كنترل نظاميان و جلوگيري از تعرض آنان به حقوق مالكيت مردم بود. ميرزا تقيخان حتي تاكيد داشت نظاميان هر چيزي را كه نياز دارند، بايد با پرداخت قيمت واقعي آن تهيه كنند و نه از طريق زور و تهديد، تا توليد داخلي و حقوق مردم محفوظ بماند. اميركبير ميدانست كه اگر توليد بخواهد شكل جدي به خود بگيرد، دولت بايد از عهده مسووليتهاي عمراني برآيد و زيرساختهاي فيزيكي لازم براي صرفه اقتصادي توليد را فراهم كند. براي نمونه، ميرزا تقيخان دستور داد كه براي حاجي محمد حسين كاشاني، يكي از برجستهترين توليدكنندگان نساجي، ۲۰۰۰ توپ پارچه مورد نياز نظاميان از بودجه دولت تامين شود تا توليد داخلي تقويت و تقاضا تضمين شود.
در دوره تعديل ساختاري، همواره يكي از
بزرگترين مشكلات توليدكنندگان ايراني تامين سرمايه گردش بود
او اقدامات اميركبير را با دورههاي اخير ايران مقايسه كرد و گفت: در دوره تعديل ساختاري، كه منحطترين دوره اقتصادي در ايران است، همواره يكي از بزرگترين مشكلات توليدكنندگان ايراني، تامين سرمايه گردش بود و توليد صنعتي كشور به دليل اين محدوديتها قادر به استفاده از ۶۰درصد ظرفيت خود نبود. درحاليكه ميرزا تقيخان با تضمين منابع و برنامهريزي دقيق، توليد را تقويت ميكرد، رانتهاي غيرمولد را حذف ميكرد. سياستهاي تورمزا و رانتي در عمل آسيب جدي به توليد داخلي و اشتغال وارد كرده و باعث شد شاخص رابطه مبادله صنعت ايران در دوره تعديل ساختاري تا نزديك ۸۰درصد سقوط كند.
اين اقتصاددان ادامه داد: ميرزا تقيخان براي ايجاد اعتماد و افزايش پايداري توليد، تمامي مبارزه با فساد و افزايش هزينه فرصت مفتخواري را يكبهيك در دستور كار قرار داد. اعتماد مردم و توليدكنندگان به او به حدي بود كه از هدايا و منابع خارجي تنها براي توليد داخلي استفاده ميكرد و اين كار، پشتيباني واقعي از توليد داخلي را تضمين ميكرد. اقدامات ميرزا تقيخان براي مهار واردات كالاهاي قابل توليد داخلي و ايجاد صنايع زيربنايي، نمونهاي از سياستهاي توسعهگرا است كه صد سال بعد تنها در دوران مصدق و به همت استاد فقيد عالينسب احيا شد، مانند پروژه سماورسازي داخلي. اقدامات او نشان ميدهد كه سياستهاي هنجارمند مالي، مبارزه با فساد و تمركز بر توليد فناورانه چگونه ميتواند مناسبات سياسي، اجتماعي و اقتصادي كشور را بهبود بخشد و مسير همكاري و مدارا را جايگزين بازي مبتني بر حذف و ستيز كند.
سياستهاي تورم زا، جنونآميزترين
شيوه خلق رانتهاي غيرمولد در كشور است
استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبايي با تحليل تاريخ اقتصادي و سياستهاي معاصر ايران، سياستهاي تورمزا و تكنرخي كردن ارز را نمونهاي از اقدامات ناكارآمد و زيانبار براي توليد داخلي و رفاه عمومي برشمرد و ضمن اشاره به تجربه تاريخي ميرزا تقيخان اميركبير و الگويي كه او براي اصلاح مالي حكومت و حمايت از توليد داخلي ايجاد كرده بود، ابراز عقيده كرد: باد در غبغب مياندازند و به اجراي سياستهاي تورم زا ميبالند كه جنون آميزترين شيوه خلق رانتهاي غيرمولد در كشور است و بعد ميگويند ديديد ما رانت را از بين برديم؟! اين طنز حقيقتا تلخي است. سياست تورم زا، يعني سياستي كه تحريككننده رانتهاي غيرمولد است. ميگوييم انشاءالله خداوند به نيتشان نمره دهد، اما بعيد ميدانم به جهلشان نمره دهد.
اميركبير نخستين كسي بود كه خود پيش از
مردم و توليدكنندگان، رياضت و اصلاح مالي را در سطوح بالاي حكومت اجرا ميكرد
وي يادآورشد: ميرزا تقيخان نخستين كسي بود كه خود پيش از مردم و توليدكنندگان، رياضت و اصلاح مالي را در سطوح بالاي حكومت اجرا ميكرد. حسين مكي در كتاب خود درباره اميركبير ميگويد كه ميرزا تقيخان هر آنچه از مردم انتظار داشت، ابتدا در سطح حكومتي به اجرا ميگذاشت و اين اعتماد و پايبندي عملي به اصول، اساس موفقيت اقدامات او بود. اميركبير براي توليدكنندهها رانت ايجاد نميكرد و تمام حمايتهايش مشروط بود. او دستور داد كه توليدكنندگاني كه براي حداكثرسازي سود، كيفيت توليد را پايين بياورند، تنبيه شوند.
قيمت تمامشده پول براي توليدكننده
ايراني در دوره سلطه شوك درماني
5 تا10برابر ميانگين جهاني بوده است
بسيار تلخ و دردناك كه مناسبات را ربوي كنيد و بگوييد به قيمتها شوك وارد كرديم تا با رانت مبارزه كنيم. مومني با انتقاد از برنامههاي تعديل ساختاري در ايران، به پژوهش انجام شده توسط دكتر شاكري، اشاره كرد كه در آن آمده قيمت تمام شده پول براي توليدكننده ايراني در دوره سلطه شوك درماني، بين 5 تا10برابر ميانگين جهاني بوده است، گفت: اين سلطه مناسبات ربوي در اثر شوك درماني است. اين در تمام متون رسمي منعكس است. بعد اينكه مناسبات را ربوي كنيد و بگوييد كه من به قيمتها شوك وارد كردم كه با رانت مبارزه كنم، بسيار تلخ و دردناك است. ببينيد با چه سطحي از خرد، اقتصاد ملي اداره ميشود. اين بسيار دردناك است.
در دوره تعديل ساختاري
ضربههاي هولناكي به صنايع زيربنايي پشتيبان و ساخت ماشينآلات كه به آنها آبشار فناوري گفته ميشود، وارد شد
او با بيان اينكه در دوره تعديل ساختاري، ضربههاي هولناكي به صنايع زيربنايي پشتيبان و ساخت ماشينآلات كه به آنها آبشار فناوري گفته ميشود، وارد شد، گفت: تعديل ساختاري، آبشارهاي فناوري را در ايران نابود كرد. وزير نفت، چند روز پيش در حضور وزير صمت گفت خط قرمز ما اين است كه به تجاريها و خانگيها، گازرساني كنيم. يعني در چارچوب تعديل ساختاري، به همهچيز توجه ميشود، جز توليد. ناپلئون براي مناسبت جلوس ناصرالدين شاه چند كوره ذوب فلز به ايران فرستاده بود، اولين كاري كه اميركبير كرد اين بود كه اينها را از چنبره مطامع رانتي بيرون كشيد و فوري دستور داد كه براي صنعتگران كشور فرستاده شود و به همين شكل يك به يك مبارزه با فساد و بالا بردن هزينه فرصت مفت خوارگي را به برنامههاي توسعهاي در اين سرزمين چفت كرد و اينگونه اعتماد توليدكنندهها و مردم را به خود جلب كرده بود.
در كل دوره تعديل ساختاري، مبنا را
نرخ بازار قاچاقچيها قرار دادند، نه نرخ واقعي كه توليدكننده بتواند نفس بكشد
مومني يادآورشد: اميركبير آنچه كه از مردم انتظار داشت، ابتدا درباره شاه اجرا ميكرد، اما امروز تحت عنوان برنامههاي تعديل ساختاري و ميگويند برنامه ما رياضت اقتصادي است و اين رياضت به مردم تحميل ميشود، درحالي كه اميركبير ميگويد نخست بايد حكومتگرها در سطوح بالا مشمول اين رياضت شوند. امروز ميگويند ميخواهيم تك نرخي كنيم، اما زماني ميتوان سياستهاي تعيين نرخ براي ارز را بر پايه اقتضائات توليدكنندگان و معيشت مردم انجام داد، زماني هم برپايه اقتضائات بازار رواج قاچاقچيگري و رواج خروج سرمايه توجه كرد. عزيزان، در كل دوره تعديل ساختاري، مبنا را نرخ بازار قاچاقچيها قرار دادند، نه نرخ واقعي كه توليدكننده بتواند نفس بكشد و مردم بتوانند نيازهايشان را تامين كنند. ميگوييد ميخواهيد تكنرخي كنيد، اما تمام سياستهاي پولي، مالي و تجاريات، عليه نرخ يگانه است. شما اقتضائات تك نرخي را هم رعايت نميكنيد. صنعت لوازم خانگي، در گزارشي، نشان داده بود قاچاقچيها اصلا تعرفه نميپردازند و نعرفه واردات لوازم خانگي را از طريق كولبري و ته لنجي 5درصد كردهاند، اما تعرفه واردات قانوني قطعات خانگي چهار تا پنج برابر آنها بود. اين روند باعث تضعيف توليد داخلي و افزايش رانتهاي ضدتوسعهاي شد. اينگونه ميخواهيد تك نرخي كنيد؟
اين اقتصاددان ادامه داد: بيش از ده بار مسوولان بانك مركزي گفتند ماجراي واردات بدون انتقال ارز يك دروغ است و كل اين ارز از محل همين بازار قاچاقچيها كه عزيزان اسمش را گذاشتند بازار آزاد، تامين ميشود، اما باز هم اينگونه خلق تقاضا براي دلار قاچاقچيها ميكنيد؟ بعد ميخواهيد ارز را هم تكنرخي كنيد؟ اين همه رانتهاي ضدتوسعهاي پخش ميكنيد كه كمر توليدكنندهها را ميشكند، بعد ميخواهيد با تضعيف توليد به ارز تكنرخي دست پيداكنيد؟ هيچ كدام از لوازمش كه رعايت نميشود هيچ، دقيقا خلافش را عمل ميكنند. ارز تكنرخي براي دولتي كه سياستهايش سازگار باشد الزام است، ولي وقتي كه شما سياست هايتان به حكم علي الاطلاق عليه آن است، معلوم است كه اين فقط يك بازي است.
سياستهاي تورمزا و عدم رعايت اصول
تكنرخي نه تنها توليد ملي را تضعيف كرده بلكه اعتماد عمومي و توان اجرايي دولت را كاهش داده است
مومني با بيان اينكه تمام كارهايي كه ميرزاتقي خان انجام داد، امروز هم ميتواند الهامبخش باشد، تاكيد كرد: رشد بودجه عمومي تنها 8درصد است، در حالي كه انتظار ميرود تورم تا بيش از ۵۰درصد برسد؛ اين يعني ناتواني در ايفاي تعهدات حاكميتي دولت نسبت به امنيت، ثبات، تغذيه، آموزش، سلامت، مسكن و رفاه مردم. با اين سياستها، توليدكنندگان داخلي هيچ نصيبي از نظام قاعدهگذاري دولت نبردهاند و ظرفيت اقتصادي كشور بهطور جدي آسيب ديده است. ميگويند رانت حذف كرديم، درحالي كه يك رقم از تعهدات رانتي متوقف نشده است. رييس موسسه مطالعات دين و اقتصاد، به تحليل پيامدهاي سياستهاي تورمزا، تكنرخي كردن ارز و بودجه سالهاي اخير پرداخت و تاكيد كرد كه اين سياستها موجب تقويت مافياها، تضعيف مردم و توليدكنندگان و كاهش مشروعيت دولت شده است. مومني با اشاره به كاهش قدرت خريد منابع اختصاصيافته براي ايفاي وظايف حاكميتي در سايه تورم ۵۰درصدي گفت: وقتي دولت رشد هشت درصدي در بودجه ميدهد، عملا خودش نيز متضرر ميشود، زيرا كيفيت كالا و خدماتي كه عرضه ميكند كاهش مييابد و مشروعيتش متاثر ميشود. فقر عمومي در جامعه بهشدت افزايش يافته و دادههاي رسمي نشان ميدهد كه جهش بيسابقهاي در نرخ فقر در سال ۱۴۰۳ نسبت به سالهاي ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ رخ داده و انتظار ميرود كه اين روند در سال ۱۴۰3 نيز ادامه يابد، هر چند كه عزيزان دادههاي رسمي آن را طبقهبندي كردهاند.
شوكهاي تورمي، بازار رباخواران
و وارداتچيها را تقويت و توليد ملي را تضعيف ميكند
او به لايحه بودجه اشاره كرد و گفت: جهشهاي بزرگ در قيمت كالاهاي اساسي، نان و برخي حاملهاي انرژي پيشبيني شده است و اين شوكهاي تورمي، بازار رباخواران و وارداتچيها را تقويت و توليد ملي را تضعيف ميكند، در حالي كه چه سرويسهايي به خارجيها ارايه ميشود. به آقاي رييسجمهور توصيه ميكنم كه گزارش صادقانهاي از دادههاي مربوط به جهتگيريهاي مالياتي در لايحه بودجه بگيرد. بيسابقهترين معافيتهاي مالياتي را در بودجه 1405 به خامفروشيهاي صادراتي، مصرفكنندگان كالاهاي لوكس به ويژه خودروهاي سواري و دارندگان خانههاي خالي داده شده و اين اقدامات هيچ نسبتي با منطقي كردن رفتارهاي مالي حكومت ندارد. در حالي كه ژست اين است كه ما درباره خودمان انقباضي رفتار كرديم. اين نشاندهنده انضباط مالي دولت نيست.
رانتي كه سال 1401 از ناحيه تورم ايجاد شد 260 برابر رانت مربوط به ارز ترجيحي بود
تورم به مافياها سرويس ميدهد و مردم و توليدكنندگان را تنبيه ميكند. وي ادامه داد: يكي از دوستان در كار تحقيقي خيلي فوقالعاده راجع به تحولات قيمت مرغ، نشان داده بود كه از 1400 تا آذر1404، همواره تغييرات قيمت مرغ در تراز حدود نرخ تورم رسما اعلام شده بود ولي با اين شوك قيمتي به نام حذف ارز ترجيحي كه اسمش را مبارزه با رانت گذاشتند اما با خلق تورم بيسابقهترين و ضد توسعهترين رانتها را رواج ميدهد. رانتي كه سال 1401 از ناحيه تورم ايجاد شد، 260 برابر رانت مربوط به ارز ترجيحي بود و بنابراين ادعاي حذف رانت با اين سياستها دروغ است؛ تورم به مافياها سرويس ميدهد و مردم و توليدكنندگان را تنبيه ميكند. اين سياستها در شرايط كنوني، امنيت ملي ايران را نيز به مخاطره مياندازد. گزارشهاي صادقانه و طبقهبنديشده از وضعيت فقر و سياستهاي مالي ميتواند واقعيتها را روشن كند و به تصميمگيران فرصت اصلاح دهد. اميدواريم كساني كه مسوول هستند، به موقع اين مسائل را درك كرده و اقدام كنند.
