تهران در مسير تحول جنسيتي
براساس پژوهشي كه به تازگي ازسوي اتاق بازرگاني ارايه شده، پايتخت ايران در دهه آينده با تغيير معناداري در تركيب جمعيتي خود مواجه خواهد شد؛ بهگونهاي كه تهران به سمت تبديل شدن به «شهري زنانه» حركت ميكند.
براساس پژوهشي كه به تازگي ازسوي اتاق بازرگاني ارايه شده، پايتخت ايران در دهه آينده با تغيير معناداري در تركيب جمعيتي خود مواجه خواهد شد؛ بهگونهاي كه تهران به سمت تبديل شدن به «شهري زنانه» حركت ميكند.
اين پژوهش نشان ميدهد عواملي همچون الگوهاي مهاجرت، بازار كار، سبك زندگي شهري و فرصتهاي اقتصادي، در افزايش سهم زنان از جمعيت فعال و ساكن تهران نقش تعيينكنندهاي داشتهاند.
اينجا اين پرسش مطرح ميشود كه، بنگاههاي اقتصادي به عنوان يكي از بازيگران اصلي تحولات شهري، نقشي كليدي در شكلگيري اين روند ايفا ميكنند. گسترش شركتهاي خدماتمحور، استارتاپها، صنايع خلاق و كسبوكارهاي دانشبنيان در سالهاي اخير، فرصتهاي شغلي بيشتري را براي زنان، بهويژه زنان تحصيلكرده، فراهم كرده است.
اين نوع مشاغل كه عموما نيازمند توان فكري، مهارتهاي ارتباطي و تخصص دانشگاهي هستند، با الگوي اشتغال زنان سازگاري بيشتري دارند.
كارشناسان اقتصادي معتقدند سياستهاي استخدامي بنگاهها نيز در اين روند بيتأثير نبوده است. افزايش انعطافپذيري در ساعات كاري، امكان دوركاري، توجه به توازن كار و زندگي و كاهش محدوديتهاي سنتي استخدام، باعث شده حضور زنان در بازار كار تهران پررنگتر شود.
بسياري از شركتهاي خصوصي براي حفظ نيروي متخصص، به سمت ايجاد محيطهاي كاري سازگارتر با نيازهاي زنان حركت كردهاند.
ازسوي ديگر، تمركز بنگاههاي اقتصادي بزرگ در تهران، مهاجرت زنان جوياي كار از ساير شهرها به پايتخت را تشديد كرده است. اين مهاجرت، نهتنها تركيب جمعيتي تهران را تغيير ميدهد، بلكه پيامدهاي اجتماعي و فرهنگي جديدي نيز به همراه دارد؛ از تغيير الگوي مصرف و مسكن گرفته تا افزايش تقاضا براي خدمات آموزشي، فرهنگي و بهداشتي ويژه زنان.
با اين حال، برخي صاحبنظران هشدار ميدهند كه در صورت نبود سياستگذاري مناسب، اين روند ميتواند به نابرابريهاي جديد در بازار كار منجر شود. تمركز فرصتهاي شغلي زنان در تهران، ممكن است شكاف جنسيتي و منطقهاي را در ساير شهرها تشديد كند.
در مجموع، ميتوان چنين برداشت كرد كه «زنانه شدن تهران» صرفا يك تغيير جمعيتي نيست، بلكه نتيجه مستقيم تصميمات اقتصادي، رفتار بنگاهها و تحولات بازار كار است. آينده اين روند تا حد زيادي به نحوه عملكرد بنگاههاي اقتصادي و سياستهاي حمايتي دولت در حوزه اشتغال و توسعه متوازن شهري بستگي دارد.
زنان به ستون اصلي شركتهاي خصوصي تبديل شدهاند
در همين رابطه مهراد عباد، عضو هيات نمايندگان اتاق بازرگاني تهران، با اشاره به افزايش سهم زنان در بازار كار بخش خصوصي گفت: در بسياري از مشاغل تخصصي از جمله فروش، حسابداري، بازاريابي و امور اداري، ميزان استخدام نيروي زن بهمراتب بيشتر از مردان است و در برخي شركتهاي كوچك و متوسط حتي بيش از ۸۰درصد نيروي فعال را زنان تشكيل ميدهند.
وي با بيان اينكه آمار رسمي و دقيقي از استخدام نيروي زنان در اين حوزههاي مختلف وجود ندارد، افزود: براساس تجربه شخصي و بررسيهاي اوليه در ۳۰ شركت فعال در اطراف محل فعاليت كاريام، مشاهده ميشود كه حضور زنان در شركتهاي بازرگاني بسيار پررنگتر است، درحالي كه در شركتهاي توليدي، بهويژه خارج از تهران، به دليل مسائل رفتوآمد و شرايط كاري، سهم زنان اندكي كمتر است.
عضو هيات نمايندگان اتاق تهران با تأكيد بر توانمنديهاي زنان در مشاغل تخصصي تصريح كرد: دقت بالا در حسابداري، مهارتهاي ارتباطي قوي در فروش و بازاريابي، امانتداري، وفاداري سازماني و ماندگاري بيشتر در شركتها ازجمله ويژگيهايي است كه باعث شده بخش خصوصي، بهويژه بنگاههاي كوچك و متوسط، تا حد زيادي بر نيروي كار زن متكي باشد.
عباد با اشاره به اينكه توانمنديهاي شغلي به جنسيت محدود نميشود، اضافه كرد: امروز زنان در حوزههاي فني و تخصصي ازجمله مهندسي و حتي صنعت نفت نيز نقشآفريني ميكنند و اين نشان ميدهد كه هيچ محدوديت ذاتي براي حضور زنان در مشاغل سخت و تخصصي وجود ندارد.
وي همچنين بر ضرورت افزايش حضور زنان در سطوح مديريتي تأكيد كرد و گفت: تجربه سالهاي گذشته نشان ميدهد در سازمانها و وزارتخانههايي كه مديريت آنها به زنان سپرده شده، ميزان بروز فساد كمتر بوده است. اگرچه در دولتهاي اخير گامهايي در اين مسير برداشته شده، اما هنوز فاصله قابلتوجهي با نقطه مطلوب داريم.
عضو هيات نمايندگان اتاق بازرگاني تهران با اشاره به شاخصهاي بينالمللي افزود: در ارزيابيهاي جديد بانك جهاني و ساير نهادهاي بينالمللي، مشاركت اقتصادي زنان، تعداد مديران زن و نقش آنها در شركتهاي كوچك و متوسط اهميت ويژهاي پيدا كرده است.
اگر از هماكنون روي اين موضوع كار شود، ميتوان در آينده امتيازات بهتري در رتبهبنديهاي بينالمللي كسب كرد.
عباد در پايان تأكيد كرد: حذف محدوديتها و ممنوعيتهاي شغلي مبتني بر جنسيت ضروري است و هر فرد بايد بتواند بدون مانع عرفي يا قانوني، شغل مورد علاقه خود را انتخاب كند. افزايش حضور زنان در اقتصاد ايران نهتنها تهديد نيست، بلكه يك فرصت جدي براي رشد، شفافيت و توسعه پايدار كشور محسوب ميشود.
اقتصاد سالم نه زنانه است نه مردانه به تعادل جنسيتي نياز دارد
همچنين در اين ارتباط رييس كميسيون فناوري اطلاعات و ارتباطات اتاق ايران با تأكيد بر اينكه مساله امروز اقتصاد كشور «جايگزيني مرد با زن» يا «زنانه و مردانه كردن شهر و مديريت» نيست، گفت: طرح چنين دوگانههايي نشان ميدهد كه هنوز مفهوم تمدن و توسعه اقتصادي بهدرستي درك نشده و تحليلها از اساس دچار خطا ميشوند. سادينا آبايي با اشاره به بحث افزايش حضور اقتصادي زنان، اظهار كرد: وقتي از مشاركت اقتصادي زنان صحبت ميكنيم، منظور شبيه شدن زنان به مردان يا به حاشيه رفتن مردان نيست.
اقتصاد شهري و ملي با حذف هيچكدام از اين دو كار نميكند و تجربه جهاني نشان داده هر مدلي كه يكي را جايگزين ديگري كند، درنهايت به كاهش بهرهوري و شكست منجر ميشود.
وي افزود: درخواست از رييسجمهور براي توجه به تركيب شوراهاي عالي ازجمله شوراي عالي فضاي مجازي و استفاده از ديدگاهها و ايدههاي زنان، بههيچوجه براي پر كردن صندليها نيست؛ بلكه هدف، افزايش كارايي و كيفيت تصميمگيريهاست.
اقتصاد به تعادل جنسيتي نياز دارد نه جابهجايي جنسيتي
آبايي با تأكيد بر لزوم حفظ تعادل در نيروي انساني تصريح كرد: اقتصاد به تعادل جنسيتي نياز دارد، نه جابهجايي جنسيتي. اگر در گذشته زنان به حاشيه رانده شدهاند، پاسخ درست اين نيست كه امروز مردان به حاشيه بروند. هر دو رويكرد ضدتوسعه هستند.
وي خاطرنشان كرد: هدف، همسانسازي نيست؛ همافزايي است. زنپذير شدن اقتصاد به اين معنا نيست كه زنان مجبور شوند الگوي كاري مردانه را تقليد كنند، بلكه به اين معناست كه ساختارهاي كاري اصلاح شوند تا هر دو جنس بتوانند نقش اقتصادي پايدار و موثر ايفا كنند.
هشدار درباره پيامدهاي ساختاري حضور فرسايشي زنان
رييس كميسيون فناوري اطلاعات و ارتباطات اتاق ايران با اشاره به شرايط مهاجرت نيروي كار مرد در برخي بخشها، گفت: در شرايطي كه بخشي از نيروي كار مرد به دلايل اقتصادي مهاجرت ميكند، زنان بهطور طبيعي بخشي از خلأ ايجادشده را پر ميكنند، اما اگر اين روند بدون اصلاح ساختار و بهصورت موقتي و فرسايشي باشد، نتيجه آن شكست دوطرفه خواهد بود؛ از فرسودگي زنان گرفته تا حذف تدريجي مردان از بازار كار رسمي و افت كيفيت سرمايه انساني.
آبايي تأكيد كرد: بنگاههاي اقتصادي بهخوبي ميدانند كه نيروي كار بيجنسيت وجود ندارد و اقتصاد موفق هم تكجنسيتي نيست. وظيفه بنگاهها طراحي شغل متناسب با زندگي واقعي، حفظ حضور همزمان زنان و مردان در زنجيره ارزش و جلوگيري از ايجاد حاشيهنشيني جديد، اينبار براي مردان است.
او در پايان گفت: افزايش حضور اقتصادي زنان به معناي حذف مردان يا شبيه شدن زنان به مردان نيست. اقتصاد سالم به حضور همزمان و متعادل هر دو نياز دارد و هر مدلي كه يكي را-چه زن و چه مرد- به حاشيه براند، درنهايت به شكست ميانجامد. غير از اين، چيزي جز فرصتسوزي براي بهبود اقتصاد و جامعه نخواهد بود.
