رمز ارزها و حضور آنها در بورسهاي اوراق بهادار
مديريت تحقيق و توسعه بورس تهران در گزارشي به «ظهور و جهش رمرزارزها در دنيا، طراحي ابزارها و خدمات مبتني بر رمزارزها در بازارهاي سرمايه، حضور صندوقهاي قابل معامله در بورسهاي اوراق بهادار و وضعيت بازار رمزارزها و فناوري جديد در ايران» پرداخته است.
مديريت تحقيق و توسعه بورس تهران در گزارشي به «ظهور و جهش رمرزارزها در دنيا، طراحي ابزارها و خدمات مبتني بر رمزارزها در بازارهاي سرمايه، حضور صندوقهاي قابل معامله در بورسهاي اوراق بهادار و وضعيت بازار رمزارزها و فناوري جديد در ايران» پرداخته است. صندوقهاي قابل معامله در بورسهاي اوراق بهادار يكي از مهمترين و جذابترين ابزارهاي مالي براي دسترسي غيرمستقيم سرمايهگذاران به بازار محسوب ميشوند. سرمايهگذاران با استفاده از اين ابزار ميتوانند از مزاياي سرمايهگذاري حرفهاي در انواع اوراق بهادار، كالاها و داراييهاي ديجيتال بهرهمند شوند. نكته قابل توجه اين است صندوقهاي قابل معامله براي انواع داراييها تنها در بورسهاي اوراقبهادار در دسترس عموم قرار ميگيرند. به عبارت ديگر بورسهاي اوراق بهادار نه تنها ميزبان صندوقهاي قابل معامله مبتني بر اوراق بهادار هستند؛ بلكه صندوقهاي قابل معامله كه دارايي پايه آنها انواع كالاها مانند طلا، نقره، نفت، فلزات اساسي يا حتي محصولات كشاورزي است نيز در بورسهاي اوراق بهادار معامله ميشوند. اين موضوع در مورد رمزارزها نيز صادق است و صندوقهاي قابلمعامله مبتني بر رمزارز نيز در بورسهاي اوراق بهادار معامله ميشوند. به عنوان مثال در ايالات متحده امريكا، صندوقهاي قابلمعامله رمزارز فقط در بورسهاي اوراق بهادار نيويورك و نزدك معامله ميشوند. بررسي ابزارهاي مالي قابل معامله در گروه بورس كالاي شيكاگو نشان ميدهد كه هيچگونه صندوق قابلمعاملهاي مبتني بر رمزارزها و حتي صندوقهاي كالايي در بورس كالاي شيكاگو پذيرش نشده است و فقط قراردادهاي آتي و اختيار معامله مبتني بر رمزارز و كالا در اين بورس معامله ميشوند. به عبارتي قراردادهاي آتي و اختيار معامله كالايي و رمزارز در بورس كالاي شيكاگو و صندوقهاي كالايي و صندوقهاي رمزارز در بورس نيويورك و نزدك معامله ميشوند. اين موضوع در ارتباط با ساير كشورها نيز صادق است.
بورسهاي داراي صندوقهاي قابلمعامله رمزارز
امروزه صندوقهاي قابلمعامله با پشتوانه رمزارزهايي همچون بيتكوين و اتريوم در بسياري از بورسهاي اوراق بهادار معامله ميشوند. اين صندوقها با هدف تسهيل دسترسي سرمايهگذاران به بازار رمزارزها، كاهش ريسكهاي نگهداري مستقيم رمزارزها و افزايش شفافيت و نظارت قانوني ايجاد شدهاند. صندوقهاي قابلمعامله رمزارز با بهرهگيري از ساختار صندوقهاي قابلمعامله سنتي، امكان سرمايهگذاري غيرمستقيم در رمزارزها را براي سرمايهگذاران فراهم ميآورند؛ بهگونهاي كه سرمايهگذاران ميتوانند از طريق بورسهاي اوراق بهادار در رمزارزهايي مانند بيتكوين يا اتريوم سرمايهگذاري كنند بيآنكه درگير چالشهاي فني، امنيتي يا نظارتي مرتبط با نگهداري مستقيم رمزارزها شوند. اين ويژگي ضمن افزايش شفافيت و اعتماد منجر به كاهش ريسكهاي عملياتي و قانوني نيز شده است.بورس اوراق بهادار تورنتو اولين صندوق قابل معامله با پشتوانه بيتكوين در كانادا، صندوق قابل معامله بيتكوين با نماد BTCC است كه در ۱۸ فوريه ۲۰۲۱ ميلادي در بورس اوراق بهادار تورنتو راهاندازي شد.اين صندوق در سرمايهگذاري خود از ابزارهاي مشتقه استفاده نميكند اما به منظور ايفاي تعهدات جاري خود ميتواند مقدار اندكي وجهنقد، شبهنقد و ساير ابزارهاي بازار پول را نگهداري كند. در ادامه در ۱۹ آوريل ۲۰۲۱ ميلادي، نخستين صندوق اتريوم با نماد ETHR به عنوان اولين صندوق قابل معامله با پشتوانه اتريوم در كانادا توسط شركت سرمايهگذاري پرپس تاسيس شد كه بهطور مستقيم فقط در اتريوم سرمايهگذاري ميكند. اين صندوق نيز همانند صندوق BTCC در سرمايهگذاريهاي خود امكان استفاده از ابزارهاي مشتقه را نداشته و به منظور ايفاي تعهدات جاري خود ميتواند مقدار اندكي وجهنقد، شبهنقد و ساير ابزارهاي بازار پول را نگهداري كند. صندوقهاي قابل معامله با پشتوانه رمزارز در بورس اوراق بهادار تورنتوي كانادا پذيرفته شده و سرمايهگذاران ميتوانند از طريق كارگزاران، واحدهاي سرمايهگذاري اين صندوقها را خريد و فروش كنند. پس از موفقيت اين دو صندوق، بورس تورنتو طيف گستردهتري از صندوقهاي رمزارز را رونمايي كرد بهطوري كه امروزه در اين بورس بيش از ۳۰ صندوق قابل معامله بر روي انواع رمزارزها طراحي شده و قابل معامله است.
بورسهاي اوراق بهادار امريكا (نيويورك و نزدك)
نخستين درخواست راهاندازي صندوق قابل معامله مبتني بر بيتكوين در سال ۲۰۱۳ توسط برادران وينكلوس به كميسيون بورس و اوراق بهادار ارايه شد ولي اين درخواست توسط كميسيون رد شد. درخواستهاي ديگري نيز در سالهاي بعدي به اين كميسيون ارسال شد ولي همچنان اين كميسيون مجوز راهاندازي صندوقهاي رمزارز را صادر نميكرد تا اينكه در نهايت در سال ۲۰۲۱ ميلادي مجوز اولين صندوق قابل معامله رمزارز در امريكا صادر شد. اولين صندوق قابل معامله رمزارز در امريكا صندوق BITO نام دارد كه استراتژي آن قرار گرفتن در معرض عملكرد بيتكوين از طريق سرمايهگذاري در قراردادهاي آتي بيتكوين است. اين صندوق در ۱۹ اكتبر ۲۰۲۱ ميلادي در بورس اوراق بهادار نيويورك پذيرفته شد. اين صندوق امكان سرمايهگذاري مستقيم در بيتكوين و خريد نقدي آن را ندارد و از نوع صندوقهاي قابلمعامله با مديريت فعال است. معاملات اين صندوق مورد استقبال سرمايهگذاران قرار گرفت و در عرض چند روز بيش از يك ميليارد دلار دارايي جذب كرد. اين صندوق همچنين ميتواند اوراق خزانه و وجوه نقد نيز نگهداري كند. صندوق BITO تحت قانون شركت سرمايهگذاري سال ۱۹۴۰ كه معمولاً «قانون ۴۰» ناميده ميشود، ثبت شده است. براي حدود يك دهه كميسيون بورس و اوراق بهادار امريكا به دليل نگرانيهاي خود، مجوز تاسيس صندوقهاي قابل معامله كه به صورت مستقيم در رمزارزها سرمايهگذاري ميكردند را صادر نميكرد. اما در ادامه با ايجاد زيرساختهاي لازم و رفع ابهامات، امكان سرمايهگذاري مستقيم صندوقهاي قابل معامله امريكايي در رمزارزها فراهم شد. به نظر ميرسد تغيير رويكرد اين كميسيون از سال ۲۰۲۳ ميلادي به دنبال شكست از شركت Grayscale در ماه آگوست در يك دادگاه بود كه كميسيون را به دليل جلوگيري از راهاندازي صندوقهاي قابلمعامله نقد بيتكوين مورد انتقاد قرار داده بود، اين در حالي بود كه صندوقهاي آتي بيتكوين اجازه فعاليت داشتند. در نهايت در تاريخ ۱۰ام ژانويه ۲۰۲۴ ميلادي، ۱۱ صندوق مبتني بر بيتكوين نقد (صندوقهاي كه بهطور مستقيم در بيتكوين سرمايهگذاري ميكنند) موفق شدند از كميسيون بورس و اوراق بهادار امريكا مجوز دريافت كنند و در بورسهاي اوراق بهادار امريكا از جمله بورسهاي اوراق بهادار نيويورك و نزدك پذيرفته شوند. سرمايهگذاري در اين صندوقها به صورت دلاري بوده و ارزش خالص دارايي (NAV) صندوق نيز به صورت دلاري بيان ميشود. همچنين اين صندوقها داراي مشاركتكنندگان مجاز (APs) ميباشند و شركتهاي خدمات مالي همچون گلدمن ساكس و جيپيمورگان به عنوان AP در اين صندوقها فعاليت ميكنند تا با استفاده از فرصتهاي آربيتراژي، اختلاف بين قيمت بازاري و ارزش خالص دارايي صندوق را به حداقل مقدار خود برسانند. صندوق قابلمعامله بيتكوين Grayscale با نماد GBTC يكي از اولين صندوقهاي قابل معامله با پشتوانه بيتكوين در امريكا است بزرگترين صندوق قابلمعامله رمزارز در دنيا، صندوق قابلمعامله بيتكوين iShare با نماد IBIT است كه در ۱۱ ژانويه ۲۰۲۴ ميلادي در بورس نزدك پذيرفته شده است. اين صندوق كه ناشر آن شركت بلكراك است توانسته بود نزديك به ۱۰۰ ميليارد دلار منابع را در كمتر از يكسان جمعآوري و مديريت كند هرچند به دليل نوسانات قيمت بيتكوين ارزش داراييهاي تحت مديريت آن در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۵ ميلادي به ۸۰.۴۷ ميليارد دلار كاهش يافته است. صندوق IBIT نيز از نوع صندوقهاي منفعل بوده و فقط در بيتكوين سرمايهگذاري ميكند. به عبارت ديگر استراتژي اصلي صندوق، خريد نقدي بيتكوين و نگهداري آن است. دومين و سومين صندوق قابلمعامله رمزارز بزرگ دنيا، به ترتيب صندوق بيتكوين Fidelity با نماد FTBC و صندوق بيتكوين Grayscale با نماد GBTC است. بررسي اميدنامه اين صندوقها نشان ميدهد كه اين صندوقها هم فقط در بيتكوين سرمايهگذاري كرده و بهطور فعال مديريت نميشوند. به عبارت ديگر، اين صندوقها مطابق با استراتژي اصلي خود اقدام به خريد نقدي بيتكوين و نگهداري آن ميكنند. اولين صندوق قابلمعامله رمزارز در بورسهاي اوراق بهادار امريكا با قابليت سرمايهگذاري در چندين رمزارز مختلف، صندوق قابلمعامله رمزارز Grayscale CoinDesk Crypto ۵ با نماد GDLC است كه در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۵ ميلادي در بورس اوراق بهادار نيويورك پذيرفته شد. اين صندوق در ۵ رمزاز بيتكوين (BTC)، اتريوم (ETH)، ريپل (XRP)، سولانا (SOL) و كاردانو (ADA) سرمايهگذاري كرده است. بررسي داراييهاي صندوق نشان ميدهد كه در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۵ ميلادي بالغ بر ۷۵ درصد از منابع صندوق در بيتكوين، ۱۵ درصد در اتريوم، حدود ۶ درصد در ريپل، ۳ درصد در سولانا و يك درصد در كاردانو سرمايهگذاري شده است.
بورس اوراق بهادار سویيس
بورس اوراق بهادار سويس نيز در حوزه پذيرش ابزارهاي مالي مبتني بر رمزارز از جمله صندوقهاي قابلمعامله رمزارز فعال است. اولين ابزار مالي مبتني بر رمزارز در بورس سويیس، ابزار ساختاريافته مبتني بر بيتكوين بود كه در نوامبر ۲۰۱۶ ميلادي پذيرفته شد تا قيمت بيتكوين را ردگيري كند. اين بورس توسعه ابزارهاي مبتني بر رمزارز را ادامه داد و موفق شده در اكتبر سال ۲۰۲۵ ميلادي، بيش از ۵۰۰ نماد معاملاتي متشكل از انواع ابزار مالي مبتني بر رمزارزها را در دسترس سرمايهگذاران قرار دهد. از اين تعداد نماد معاملاتي، حدود ۲۰۶ نماد مربوط به صندوقهاي قابل معامله رمزارز است كه همانطور كه در فصل قبل بيان شد اين صندوقها در قابل ETP ايجاد شدند. اين صندوقها قابليت معامله به يورو، دلار و فرانك سویيس را دارا هستند.
بورس اوراق بهادار هنگكنگ
بورس اوراق بهادار هنگكنگ اولين بورس آسيايي است كه اقدام به پذيرش صندوقهاي قابلمعامله رمزارز كرده است. كميسيون اوراق بهادار و آتي هنگكنگ در ۳۱ اكتبر ۲۰۲۲ ميلادي مجوز عرضه عمومي صندوقهاي قابلمعامله آتي رمزارز را صادر كرد كه در آن استراتژي اصلي صندوق، سرمايهگذاري در قراردادهاي آتي مبتني بر رمزارزها است. بنابراين اين صندوقها امكان سرمايهگذاري مستقيم در رمزارزها و خريد نقدي آنها را نداشتند. در ۱۶ دسامبر ۲۰۲۲ ميلادي اولين صندوقهاي قابلمعامله رمزارز در آسيا در بورس اوراق بهادار هنگكنگ پذيرفته شدند. اين صندوقها شامل صندوق قابلمعامله آتي بيتكوين و صندوق قابلمعامله آتي اتريوم بودند كه ناشر آنها شركت مديريت دارايي CSOP است. در ادامه در ۱۳ ژانويه ۲۰۲۳ ميلادي يك صندوق قابلمعامله آتي بيتكوين توسط شركت مديريت دارايي Samsung نيز در بورس هنگكنگ عرضه شد. پس از موفقيت اين صندوقها، صندوقهاي قابلمعامله رمزارز مجوز سرمايهگذاري مستقيم در رمزارزها را نيز دريافت كردند و اين امر باعث ايجاد بسياري از صندوقهاي قابلمعامله رمزارز در بورس هنگكنگ شد. در ۳۰ آوريل ۲۰۲۴ ميلادي چندين صندوق قابلمعامله بيتكوين و اتريوم با امكان سرمايهگذاري مستقيم در بيتكوين و اتريوم توسط ناشران مختلف عرضه شدند.
