پلتفرمهاي آنلاين دارايي؛ رشد زير سايه بياعتمادي
با وجود گسترش پلتفرمهاي آنلاين دارايي و تنوع بيسابقه ابزارهاي سرمايهگذاري ديجيتال، سهم اين بازار از رفتار مالي ايرانيان همچنان محدود مانده و كمتر از ۱۰ درصد از جامعه هدف ۴۵ ميليوني، سرمايهگذاري ديجيتال را تجربه كردهاند؛ در اين ميان، طلا با اختلافي چشمگير و سهم ۲۴۸ درصدي، همچنان امنترين و محبوبترين مقصد سرمايهها در سال ۱۴۰۳ بوده است. صنعتي كه اكنون در آستانه عبور از مرحله جنيني به رشد قرار دارد، بيش از هر زمان ديگري چشمانتظار تصميمهاي كلان اقتصادي و تنظيمگري توسعهمحور است.
با وجود گسترش پلتفرمهاي آنلاين دارايي و تنوع بيسابقه ابزارهاي سرمايهگذاري ديجيتال، سهم اين بازار از رفتار مالي ايرانيان همچنان محدود مانده و كمتر از ۱۰ درصد از جامعه هدف ۴۵ ميليوني، سرمايهگذاري ديجيتال را تجربه كردهاند؛ در اين ميان، طلا با اختلافي چشمگير و سهم ۲۴۸ درصدي، همچنان امنترين و محبوبترين مقصد سرمايهها در سال ۱۴۰۳ بوده است. صنعتي كه اكنون در آستانه عبور از مرحله جنيني به رشد قرار دارد، بيش از هر زمان ديگري چشمانتظار تصميمهاي كلان اقتصادي و تنظيمگري توسعهمحور است.
اولين پلتفرمهاي آنلاين دارايي اواخر دهه ۱۳۹۰ با هدف تسهيلگري سرمايهگذاري براي عموم مردم و همچنين ايجاد دسترسي يكپارچه به كلاسهاي متنوع دارايي، راهاندازي شد. به گفته كارشناسان و فعالان اين حوزه، پلتفرمهاي آنلاين دارايي در مرحله گذار از جنيني به رشد هستند و سياستهاي توسعهاي سياسي و اقتصادي و تنظيمگري توسعهمحور نقش قابل توجهي در رشد آنها خواهد داشت. طبق گزارش صنعت پلتفرم آنلاين دارايي ۱۴۰۳ از سوي تكراسا كه پيوست به آن پرداخته، از جمله دلايل و عوامل گسترش استفاده از پلتفرمهاي آنلاين دارايي، رشد جهاني كلاسهاي دارايي طلا و رمزارز، تورم بالا و كاهش ارزش ريال، تنوع در محصولات سرمايهگذاري و تقاضا فزاينده براي خدمات آنلاين توسط نسل زد نامبرده شده است. پلتفرمهاي آنلاين دارايي با تجميع كلاس داراييهاي متنوع مانند صندوق سرمايهگذاري، رمزارز، طلاي آبشده، بيمه عمر و غيره در يك بستر يكپارچه كه توسط خود يا تامينكنندگان ديگر ارايه ميشود، فرآيند خريد و فروش و سرمايهگذاري خرد را براي عموم مردم تسهيل و در مواردي شخصيسازي ميكند.
مزاياي پلتفرمهاي آنلاين دارايي چيست؟
سادهسازي فرآيند سرمايهگذاري، دسترسي به كلاس داراييهاي متنوع در يك پلتفرم يكپارچه، خريد و فروش ۷/24 و امكان سرمايهگذاري با مبالغ خرد از مزاياي پلتفرمهاي آنلاين دارايي عنوان شده است. پلتفرمهاي آنلاين دارايي با تمركز بر معامله و سرمايهگذاري خرد زيرمجموعه فناوري مديريت ثروت (Wealthech) شناخته ميشوند. فناوري مديريت ثروت با ديجيتاليسازي خدمات مديريت دارايي، مشاوره سرمايهگذاري و برنامهريزي مالي، دسترسي و سهولت استفاده از ابزارهاي مالي و سرمايهگذاري را افزايش ميدهد.
دسترسي كمتر از ۱۰ درصد جامعه هدف
شكلگيري و رشد پلتفرمهاي معاملاتي آنلاين بازار سرمايه از اوايل دهه ۱۳۹۰، زيرساخت لازم براي گسترش خدمات مالي بر بستر اينترنت در كشور را مهيا كرد. در سالهاي ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ بورس كشور رشد بيش از ۵۰۰ درصدي را بهثبت رساند. همين موضوع منجر به آشنايي عموم مردم با بازار سرمايه و سرمايهگذاري شد. يكي ديگر از دلايل استقبال كاربران از پلتفرمهاي معاملاتي آنلاين، كاهش ارزش ريال و تورم اقتصادي اعلام شده است.
در نيمه دوم دهه ۱۳۹۰ با كاهش ارزش ريال و تورم، تقاضا براي راهكارهاي حفظ ارزش سرمايه افزايش يافت. اين تقاضا به رشد سريع پلتفرمهاي خريد و فروش دارايي منجر شد.
براساس آمار ارايهشده از گزارش صنعت پلتفرم آنلاين دارايي ۱۴۰۳ از تكراسا، در كشور بيش از ۱۱ پلتفرم گروه مالي وجود دارد. طبق آمار اين گزارش، تعداد پلتفرمهاي خريد و فروش آنلاين فلزات گرانبهاي فيزيكي به بيش از ۳۸ پلتفرم رسيده است. در حال حاضر بالغبر ۴۰ سكوي تامين مالي و بيشتر از ۱۷ پلتفرم خريد و فروش مسكن متري در كشور فعال است. پلتفرم مولد رمزارز و توكنايز آثار هنري نيز هر كدام با يك نمونه در بازار ايران شناخته شدهاند. تعداد صرافيهاي موجود از مرز ۲۹۸ پلتفرم عبور كرده و آمار و ارقام حاكي از فعاليت بيش از ۱۰۰ كارگزاري در بازار سرمايه است. تعداد پلتفرم تجميعكننده هم بيش از ۴ پلتفرم و سبد دارايي رمزارزي ۲ نمونه عنوان شد. در حال حاضر در كشور هيچ پلتفرم مديريت پورتفليوي اختصاصي وجود ندارد. در رابطه با نقش امين نظارتي و حضانت دارايي در كاهش ريسك پلتفرمهاي رمزارزي در پلتفرمهاي مديريت دارايي رمزارزي اشاره شده كه چارچوب حضانت دارايي و حضور امين واجد تاييد نظارتي، نقش كليدي در كاهش ريسك عملياتي، جلب اعتماد عمومي و پايداري مدل كسبوكار ايفا ميكند.
اوايل دهه ۱۳۹۰ با شكلگيري و رشد پلتفرمهاي معاملاتي آنلاين بازار سرمايه، معاملات آنلاين در بورس كليد خورد. اواسط دهه ۹۰ نيز بازار شاهد ورود رمزارزها و نخستين پلتفرمهاي خريد و فروش در اين زمينه بود. اواخر دهه ۹۰ با انفجار پلتفرمها و موج اعتماد عمومي به سرمايهگذاري روبرو شديم. اوايل دهه ۱۴۰۰ نيز بازيگران بزرگي پا به عرصه گذاشتند و تنوع در دارايي افزايش يافت. در سال ۱۴۰۴ هم اعطاي اعتبار مبتني بر دارايي گسترش يافت. همچنين استفاده از ابزارهاي هوش مصنوعي در سرمايهگذاري و البته چالشهاي مرتبط با امنيت سايبري و هك مطرح شد. صنعت پلتفرم آنلاين دارايي در گذار از دوره جنيني به رشد است. براساس برآوردها، كمتر از ۱۰ درصد از ۴۵ ميليون جامعه هدف بالقوه به اين پلتفرمها دسترسي يافته و سرمايهگذاري ديجيتال را تجربه كردهاند.
سهم ۲۴۸ درصدي طلا از بازارها
در سالي كه گذشت از صندوقهاي سرمايهگذاري ۳۱۹۰ ميليارد تومان حجم معملاتي به ارزش يك هزار و ۱۹۳ ميليارد تومان بهثبت رسيده است. در بازار اوراق بدهي نيز، حجم معاملات بازار سرمايه بيش از ۸۲۴۰ ميليارد تومان اعلام شد كه ارزش بازار اوراق بدهي ۱۲ هزار و ۷۵ ميليارد تومان است. در سال ۱۴۰۳ تعداد طرحهاي ثبتشده در بازار تامين مالي جمعي به ۷۷۶ طرح رسيد. حجم سرمايه جذبشده در اين مدت ۱۲ هزار و ۸ ميليارد تومان است.
در بازار رمزارزيها آمار اعلامشده حاكي از آن است كه كل دارايي كاربران اين حوزه در سال ۱۴۰۳، به ميزان ۷۵ هزار ميليارد تومان است. حجم معاملات سالانه پلتفرمهاي تبادل رمزارز داخلي (OTC و P2P) بين ۲۰۰۰ الي ۲۵۰۰ميليارد تومان برآورد شده است. ارزش طلاي ذخيره شده سال ۱۴۰۳ در بانك كارگشايي به بيش از ۸۰۰۰ ميليارد تومان رسيد. همچنين حجم معاملات پلتفرمهاي خريد و فروش آنلاين طلا در اين بازه زماني بين ۷۰ الي ۸۰ هزار ميليارد تومان اعلام شد.
سهم ۲۴۸ درصدي بازار طلا از سرمايهگذاريها
در مقايسه بازارهاي مختلف سرمايهگذاري در سال ۱۴۰۳ مشاهده ميشود كه طلا با سهم ۲۴۸ درصدي و اختلاف قابل توجهي در صدر بازارها قرار گرفته است. در ادامه، بيتكوين با سهم ۱۰۷ درصدي، دلار به ميزان ۶۴ درصد در ردههاي دوم و سوم قرار گرفته است. اين موارد را بايد با نرخ تورم ۴۵ درصدي سال ۱۴۰۳ بررسي و ارزيابي كرد.
كمرغبتي دهكهاي بالا به فناوري مديريت ثروت
رفتارهاي مالي كاربران بهنسبت شرايط جامعه و نوسانهاي بازار متغيير است. طبق تحقيقات انجام شده دهكهاي كمبرخوردار (يك تا ۳) بيشتر به مديريت هزينههاي ضروري و بدهي نياز دارند و عموما از توانايي سرمايهگذاري برخوردار نيستند. دهكهاي با درآمد متوسط (۴ تا ۷) بهدليل نگراني از كاهش ارزش پول و حفظ آن بهدنبال راهكارهايي براي حفاظت و افزايش ارزش سرمايه خود هستند. دهكهاي برخوردار (۸ و۹) بهدنبال افزايش سرمايه هستند و بيشترين حجم سرمايه و درآمد اين گروه وارد پلتفرمهاي آنلاين دارايي ميشود. دهك با درآمد بالا (دهك ۱۰) افرادي هستند كه امكان سرمايهگذاري در كسبوكارهاي خود را دارند. اين افراد در صورت نياز، مديريت ثروت را بهصورت كلاسيك انجام ميدهند و كمتر از فناوري مديريت ثروت استفاده ميكنند.
تفاوت دارايي تحت مديريت (AUM) و دارايي تحت سرپرستي (AUA) در تصميمگيري براي سرمايهگذاري است. در مديريت دارايي، مدير سرمايهگذاري اختيار تصميمگيري و مديريت فعال پرتفوي را دارد. اما در سرپرستي، محور فعاليت صرفا شامل فرآيندهاي عملياتي و اداري است. پلتفرمهاي تجميعكننده، عرضهكنندگان داراييها و سبدهاي متنوع از تامينكنندگان مختلف بورسي و غيربورسي را شامل ميشود. اما به پلتفرمهايي، پلتفرم گروههاي مالي گفته ميشود كه عرضهكنندگان دارايي صندوقهاي بورسي و بيمه عمر باشد.
عمدتا نيز اين صندوقها توسط خودشان ايجاد و راهاندازي شده است. در بررسي ۱۳ پلتفرم گروه مالي و ۱۱۵ صندوق، ۶۱۸ هزار ميليارد تومان دارايي تحت مديريت و بيش از يك هزار و ۶۰۰ ميليارد تومان حجم معاملات بهثبت رسيده است. در سال ۱۴۰۳ تعداد پلتفرمهاي تجميعكننده به ۷ پلتفرم رسيد. از ابتدا تا پايان سال گذشته تعداد كل كاربران ثبتنامي يكتا بيش از ۱.۵ ميليون كاربر اعلام شد. بالغبر ۶۰۰۰ ميليارد تومان دارايي تحت سرپرستي است كه بيش از ۶۰۰ درصد نرخ رشد دارايي تحت سرپرستي را بهثبت رسانده است. باتوجه به نوپايي صنعت، تعداد محدود بازيگران و تمركز اغلب پلتفرمهاي تجميعكننده بر دو بازار خاص (صندوقهاي سرمايهگذاري و رمزارز) ساختار بازار هنوز شكل نگرفته است.
در بررسي محدود بودن شدت رقابت ميان بازيگران پلتفرم آنلاين دارايي، عوامل و مولفههاي مختلفي تاثير دارد. براي مثال، مقررات سختگيرانه و كارمزد دستوري كلاس داراييهاي بورسي باعث شده ورود بازيگران جديد به پلتفرمهاي آنلاين دارايي جذابيت كمي داشته باشد. شدت رقابت بين بازيگران كم است و تمركز بيشتر بر ايجاد اعتماد و تجربه كاربري آسان براي جذب سرمايهگذار قرار دارد. اين دو مولفه در مقايسه با شاخصه پيشين از تاثير كمتري برخوردارست. تهديد راهكارهاي جايگزين و قدرت چانهزني تامينكنندگان دو مولفه با تاثير متوسط است. قدرت چانهزني مشتريان مولفهاي با بيشترين تاثيرگذاري است. هزينه پايين جابهجايي مشتريان ميان پلتفرمها موجب شده قدرت چانهزني آنها در اين بازار زياد شود. نوآوري با سهم زياد اولين عامل موثر بر چرخه عمر صنعت پلتفرم آنلاين دارايي عنوان شده است. در ادامه، سرعت رشد صنعت به عنوان دومين عامل شناخته شده است. شدت رقابت ميان بازيگران و ميزان اشباع بازار سهم متوسطي دارند.
آينده در گرو تصميمگيري و تنظيمگري
توكنسازي، اكوسيستم شعبه بانكي و شخصيسازي هوشمند به عنوان نسل بعدي پلتفرمها شناخته شده است. از نظر محسن باقري، مدير توسعه كسب، پلتفرمهاي مولد رمزارز با ديجيتالي كردن داراييهاي فيزكي امكان مالكيت و مبادله خرد از طريق توكنهاي قابل مبادله را فراهم ميكنند.
اين پلتفرمها با افزايش شفافيت، تسهيل مالكيت خرد و ارتقاي نقدشوندگي، زمينه دموكراتيزهسازي سرمايهگذاريهاي جايگزين را تقويت ميكنند. گروههاي مالي با گسترش خدمات از جذب منابع و توثيق دارايي تا اعطاي وام و تامين مالي زجيره تامين (SCF) در حال شكلدهي اكوسيستم مالي شبكه بانكي هستند. تحولي كه آنها را به بازيگران زيرساختي در اقتصاد ديجيتال و زنجيره تامين مالي تبديل ميكند. از مهمترين مشكلات نهادي و قانوني ميتوان به تعدد نهادهاي ناظر و قانونگذار، ناپايداري و غيرقابل پيشبيني بودن تصميمگيريهاي كلان و نظام كارمزد دستوري در داراييهاي بورسي اشاره كرد.
همچنين اتصال ضعيف ميان سيستمهاي مالي و پولي كشور از چالشهاي اساسي در رشد و توسعه محصولات مالي نوآورانه است. وضعيت كلان سياسي و اقتصادي كشور و تنظيمگري پلتفرمهاي آنلاين دارايي، دو عامل كليدي موثر بر آينده صنعت اين پلتفرمها با اثرگذاري و عدم قطعيت بالاست. در صورت توسعه كلان سياسي و اقتصادي و همچنين تنظيمگري توسعهمحور ميتوان شاهد شكوفايي پلتفرمها و اقبال به سرمايهگذاري بود.
