جهان در شوك عمليات نظامي امريكا عليه ونزوئلا
در روز ۳ ژانويه ۲۰۲۶ ايالات متحده امريكا يك عمليات نظامي بزرگ را عليه جمهوري بوليواري ونزوئلا آغاز كرد. بر اساس گزارشهاي رسانههاي معتبر بينالمللي، در ساعات بامدادي انفجارهاي مهيبي در پايتخت كاراكاس و چند منطقه ديگر شنيده شد و فعاليت شديد هواپيماها و حملات هوايي گزارش گرديد كه بسياري از ساكنان را شوكه كرد.
در روز ۳ ژانويه ۲۰۲۶ ايالات متحده امريكا يك عمليات نظامي بزرگ را عليه جمهوري بوليواري ونزوئلا آغاز كرد. بر اساس گزارشهاي رسانههاي معتبر بينالمللي، در ساعات بامدادي انفجارهاي مهيبي در پايتخت كاراكاس و چند منطقه ديگر شنيده شد و فعاليت شديد هواپيماها و حملات هوايي گزارش گرديد كه بسياري از ساكنان را شوكه كرد. پس از اين حملات، دونالد ترامپ، رييسجمهور امريكا، در يك پست در شبكه اجتماعي اعلام كرد كه نيروهاي امريكايي توانستهاند «نيكلاس مادورو، رييسجمهور ونزوئلا، و همسرش سيليا فلورز را بازداشت كرده و از اين كشور خارج كنند» و آنها در چارچوب تحقيقات كيفري در امريكا مورد پيگرد قرار خواهند گرفت. ترامپ گفت اين عمليات بهطور مشترك با نيروهاي اجراي قانون امريكا انجام شده و جزييات بيشتري در كنفرانس خبري اعلام خواهد شد. اين خبر از سوي منابعي مانند رويترز و الجزيره نيز گزارش شده است. دولت ونزوئلا پس از حملات، با صدور بيانيه دولت را «هدف تجاوز نظامي» امريكا دانست و اين اقدام را محكوم كرده است. مادورو، يا دستكم نمايندگان دولت، اعلام كردند كه از وضعيت و مكان او و همسرش اطلاعي ندارند و از ايالات متحده خواستند شواهدي از زنده بودن وي ارايه دهد. همچنين اعلام شده كه دولت ونزوئلا وضعيت اضطراري ملي را بهدليل اين حملات اعمال كرده و مردم و نيروهاي نظامي را براي مقاومت بسيج كردهاند.
برخي گزارشها حاكي است كه در جريان اين حملات، نقاط نظامي و حتي غيرنظامي هدف قرار گرفته و خسارتهايي به بار آمده است، اگرچه شمار دقيقي از تلفات هنوز تاييد نشده است. واكنشهاي جهاني به اين رويداد بسيار متفاوت بوده است؛ برخي كشورها مانند روسيه و چند دولت ديگر اين حمله را محكوم كردهاند و آن را تهديدي براي صلح و امنيت بينالمللي خواندهاند، در حالي كه برخي ديگر خواستار مديريت وضعيت و كاهش تنشها شدهاند.
اين تحول يك تشديد بيسابقه در تنشهاي بين واشنگتن و كاراكاس است كه ريشههاي آن به سالها اختلاف سياسي، اقتصادي و امنيتي بازميگردد. از زمان تيره و تار شدن روابط ميان امريكا و دولت مادورو، واشنگتن فشارهاي سياسي و اقتصادي شديدي بر كاراكاس وارد كرده بود، از جمله تحريمهاي گسترده اقتصادي و اتهامات متوالي به ارتباط با قاچاق مواد مخدر و فساد. در ماههاي گذشته گزارشهايي درباره افزايش حضور نظامي امريكا در درياي كاراييب، از جمله استقرار ناوهاي جنگي و هشدارهاي واشنگتن نسبت به «تسليم نشدن» مادورو در برابر خواستهاي امريكا منتشر شده بود. مادورو نيز بارها واشنگتن را به تلاش براي كودتا و دخالت در امور داخلي ونزوئلا متهم كرده و حتي براي دفاع از كشورش ميليونها نيروي شبهنظامي را بسيج كرده بود. اين حمله نظامي و ادعاي بازداشت و خروج مادورو يك نقطه عطف تاريخي در روابط دو كشور و منطقه امريكاي لاتين به شمار ميآيد و ميتواند پيامدهاي گسترده سياسي، امنيتي و ديپلماتيك در سطح جهاني داشته باشد. با اينكه جزييات بيشتر و تاييد مستقل هنوز در حال منتشر شدن است، اين رويداد بدون شك يكي از مهمترين تحولات ژئوپليتيك سال ۲۰۲۶ محسوب ميشود.
به دنبال انجام اين عمليات، امريكا اعلام كرد كه مادورو را به خاك اين كشور منتقل و به زودي محاكمه خواهد كرد. «پاملا باندي» دادستان كل امريكا روز شنبه گفت كه كيفرخواست «نيكلاس مادورو» و همسرش «سيليا فلورس» در ناحيه جنوبي نيويورك صادر شده است. باندي مدعي شد كه «نيكلاس مادورو به اتهام توطئه تروريسم مواد مخدر، توطئه واردات كوكايين، در اختيار داشتن سلاح و وسايل تخريبي و توطئه براي در اختيار داشتن سلاح و وسايل تخريبي عليه ايالات متحده متهم شده است.» او مدعي شده مادورو و همسرش «به زودي خشم بهتماممعناي عدالت امريكايي را در خاك امريكا تجربه خواهند كرد». تنش ميان ايالات متحده امريكا و ونزوئلا ريشهاي چنددههاي دارد و به تركيبي از عوامل سياسي، ايدئولوژيك، اقتصادي و امنيتي بازميگردد. روابط دو كشور از اواخر دهه ۱۹۹۰ و همزمان با روي كار آمدن هوگو چاوز وارد مرحلهاي پرتنش شد. چاوز با طرح «انقلاب بوليواري» و اتخاذ سياستهاي ضدامريكايي، مليسازي صنايع نفت و نزديكي به كشورهايي مانند كوبا، روسيه و ايران، عملا ونزوئلا را در تقابل آشكار با واشنگتن قرار داد. ايالات متحده اين رويكرد را تهديدي براي نفوذ خود در امريكاي لاتين و نيز الگويي نگرانكننده براي ديگر كشورهاي منطقه ميدانست. پس از مرگ چاوز در سال ۲۰۱۳، نيكلاس مادورو جانشين او شد، اما دولت جديد در شرايطي به كار خود ادامه داد كه اقتصاد ونزوئلا بهشدت آسيبپذير شده بود. كاهش قيمت جهاني نفت، سوءمديريت اقتصادي، فساد گسترده و تحريمهاي خارجي باعث فروپاشي تدريجي اقتصاد، تورم افسارگسيخته و بحران انساني شد. از نگاه واشنگتن، دولت مادورو فاقد مشروعيت دموكراتيك بود، بهويژه پس از انتخاباتهاي بحثبرانگيز و سركوب اعتراضات داخلي. امريكا بهتدريج مجموعهاي از تحريمهاي مالي و نفتي را عليه دولت ونزوئلا و مقامات ارشد آن اعمال كرد و داراييهاي اين كشور در خارج را مسدود ساخت.
نقطه عطف مهم ديگر در سال ۲۰۱۹ رقم خورد؛ زماني كه خوان گوايدو، رييس وقت پارلمان ونزوئلا، خود را رييسجمهور موقت اعلام كرد و بلافاصله از سوي امريكا و شماري از كشورهاي غربي و امريكاي لاتين به رسميت شناخته شد. اين اقدام شكاف سياسي در داخل ونزوئلا را تشديد كرد و كشور عملاً وارد وضعيتي دوپاره شد، هرچند مادورو با تكيه بر ارتش، نهادهاي امنيتي و حمايت متحدان خارجي در قدرت باقي ماند. تلاشها براي انتقال قدرت، از جمله فشار ديپلماتيك، تحريمهاي فزاينده و حتي عملياتهاي ناموفق شبهنظامي، به نتيجه نرسيد.
در سالهاي بعد، اتهامات حقوقي نيز به منازعه اضافه شد. وزارت دادگستري امريكا نيكلاس مادورو و برخي اطرافيانش را به ارتباط با قاچاق مواد مخدر و پولشويي متهم كرد و براي بازداشت او جايزه تعيين شد. دولت ونزوئلا اين اتهامات را سياسي و بخشي از جنگ تركيبي امريكا براي سرنگوني حكومت دانست. همزمان، مذاكرات مقطعي ميان دولت مادورو و مخالفان، با ميانجيگري برخي كشورها، نتوانست به توافقي پايدار منجر شود.
در مجموع، آنچه امروز به عنوان بحران حاد ميان واشنگتن و كاراكاس ديده ميشود، نتيجه سالها انباشت بياعتمادي، فشار اقتصادي، تقابل ايدئولوژيك و شكست راهحلهاي ديپلماتيك است؛ مسيري كه بهتدريج از منازعه سياسي به رويارويي امنيتي نزديك شده و هر تحول جديدي را به مسالهاي حساس در سطح منطقهاي و بينالمللي تبديل كرده است. بسياري از كشورها، دولتها و شخصيتهاي جهاني اين اقدام را محكوم كردند. روسيه از جمله كشورهايي بود كه از سوي وزارت خارجهاش اعلام شد اين حمله را «عملي نظامي تهاجمي عليه ونزوئلا» ميداند و آن را نگرانكننده خواند و خواستار جلوگيري از تشديد بحران و يافتن راهحل از طريق گفتوگو شده است. همان بيانيه بر لزوم حفظ امريكاي لاتين به عنوان منطقهاي صلحآميز تأكيد كرد و گفت كه ونزوئلا بايد بتواند بدون مداخله نظامي خارجي سرنوشت خود را تعيين كند. مشابه اين موضع را بلاروس هم گرفت و اقدام ايالات متحده را تهديدي عليه صلح و امنيت بينالمللي دانست و حمايت خود را از دولت ونزوئلا اعلام كرد. مقامات در ايران نيز با صدور بيانيهاي اعلام كردند كه اين حمله را «شديداً محكوم» ميكنند و آن را نقض آشكار حاكميت و تماميت ارضي ونزوئلا خواندند. وزارت امور خارجه جمهوري اسلامي ايران روز شنبه اعلام كرد كه «حمله نظامي امريكا به ونزوئلا و نقض فاحش حاكميت ملي و تماميت سرزميني اين كشور را بهشدت محكوم ميكند.»
در اين بيانيه آمده است: حمله نظامي امريكا به ونزوئلا نقض آشكار اصول بنيادين منشور ملل متحد و قواعد اساسي حقوق بينالملل، بهويژه بند ۴ ماده ۲ منشور مبني بر ممنوعيت توسل به زور و مصداق كامل «عمل تجاوزكارانه» است كه بايد فوراً از سوي سازمان ملل متحد و همه دولتهايي كه دغدغه حاكميت قانون، صلح و امنيت بينالمللي دارند، صريحاً محكوم شود.
ايران تاكيد كرده كه «تجاوز نظامي امريكا عليه يك دولت مستقل عضو سازمان ملل متحد، نقض فاحش صلح و امنيت منطقهاي و بينالمللي است كه پيامدهاي آن متوجه كل نظام بينالملل بوده و نظام مبتني بر منشور سازمان ملل را بيش از پيش در معرض فرسايش و تخريب قرار خواهد داد.» در پايان اين بيانيه آمده است: وزارت امور خارجه جمهوري اسلامي ايران ضمن يادآوري حق ذاتي ونزوئلا براي دفاع از حاكميت ملي، تماميت سرزميني و حق تعيين سرنوشت خود، مسووليت قانوني و اخلاقي همه دولتها و سازمانهاي بينالمللي، بهويژه سازمان ملل متحد و شوراي امنيت آن سازمان براي توقف فوري تهاجم غيرقانوني امريكا عليه ونزوئلا را خاطرنشان كرده و بر ضرورت اتخاذ تدابير لازم براي پاسخگو كردن طراحان و عاملان جنايات ارتكابيافته در جريان اين تجاوز نظامي تأكيد ميكند. دولت كوبا نيز در بيانيهاي حمله را «تروريسم دولتي» توصيف كرد و از جامعه جهاني خواست واكنش جدي نشان دهد. در سطح كارشناسي، يكي از كارشناسان حقوق بشر سازمان ملل نيز حمله امريكا و بازداشت مادورو را «تهاجم غيرقانوني» دانست و خواستار بررسي و حتي تحقيق درباره ادعاهاي مربوط به تلفات انساني شد. علاوه بر اين، اتحاديه اروپا با وجود اينكه مشروعيت مادورو را به رسميت نميشناسد، تأكيد كرد كه بايد حقوق بينالملل و منشور سازمان ملل متحد در هر شرايطي رعايت شود و خواستار خويشتنداري طرفين و احترام به قوانين بينالمللي شد.
