محو جنگلهای ایران در گرد و خاک دعوای دو سازمان
طبق اعلام ناسا، ایران در سال گذشته 140 تا 210هزار هکتار جنگل از دست داده است
کهرم: ادغام سازمان محیطزیست، سازمان جنگلها و بخش آب وزارت نیرو در سال 95 اجرایی میشود
گروه اقتصاد اجتماعی هادی آذری
مساحت 14میلیون هکتاری جنگلهای کشور با توجه به مساحت 164میلیون هکتار کشور حدود 8.5 درصد میشود. به همین خاطر محافظت و رسیدگی ویژهیی را میطلبد. در شرایطی که در ایران نه یک سازمان بلکه دو سازمان وظیفه حفاظت از محیطزیست و منابع طبیعی را برعهده دارند باید انتظار داشته باشیم که جنگلها از شرایط خوبی برخوردار باشند. با این حال، موازیکاریها و عدم هماهنگیها میان دو سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان مراتع، جنگلها و آبخیزداری نه تنها به بهبود وضعیت کمکی نکرده بلکه در برخی موارد به آن لطمه هم زده است. این تضادها و عدم هماهنگی را میتوان از کدهای بهزاد انگورج، معاون امور جنگل سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری درخصوص اینکه مدیریت جنگل نباید به خارج از حوزه جنگل واگذار شود، فهمید. او در شرایطی از توقف و مهار روند رو به رشد تخریب جنگلهای کشور خبر میدهد که جیب این سازمان از همیشه خالیتر است و همین مساله دستاویز خوبی است برای اسماعیل کهرم، مشاور رییس سازمان محیطزیست تا ادعاهای معاون امور جنگل سازمان جنگلها را با قدرت تمام زیر سوال ببرد. در شرایطی که سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری نه تنها مدعی مهار روند
تخریب جنگلها بلکه حرکت به سوی افزایش مساحت جنگلی کشور است. کهرم با استناد به بررسیهای ناسا از کاهش 1 تا 1.5درصدی اراضی جنگلی در کشور خبر میدهد.
در شرایطی که در روزها و هفتههای اخیر بسیاری از کلانشهرهای کشور با بحران آلودگی هوا دست به گریبان بودهاند و مساله گرم شدن زمین به یک تهدید جهانی بدل میشود، مساله پوشش جنگلی زمانی اهمیت دوچندان مییابد که بدانیم علاوه بر تاثیر مستقیم جنگلها در کنترل و مهار روند گرمایش زمین، یک هکتار جنگل توان تولید حدود 5/2 تن اکسیژن که برای تنفس 10نفر در سال کافی است را دارد. افزایش مساحت جنگلی کشور میتواند در کنار دیگر اقدامات کنترلی ازجمله بهبود کیفیت بنزین، از رده خارج کردن خودروهای فرسوده، یکپارچهسازی سیستم معاینه فنی، امیدها را برای تنفس هوای پاکیزه زنده نگه دارد. اما این امید با دانستن این مطلب که طبق اعلام ناسا، ایران سالانه 1 تا 1.5درصد از اراضی جنگلی خود یعنی معادل 140 تا 210هزار هکتار جنگل را از دست میدهد به سرعت میتواند جای خود را به یأس بدهد. در شرایطی که رشد جمعیت و نیاز روزافزون به منابع غذایی، بهرهبرداری از منابع طبیعی ازجمله جنگلها را به امری اجتنابناپذیر بدل میکند، رشد و توسعه فرهنگی در کنار توانمندسازی جوامع محلی میتواند مانع از دستاندازی و بهرهبرداری بیش از حد از منابع طبیعی و ذخایر جنگلی
شود که سرمایهیی ملی و اندوختهیی برای آیندگان و تضمینی برای توسعه پایدار محسوب میشوند.
سیاست یک بام و دو هوای کارشناسان
بهزاد انگورج، معاون امور جنگل سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری در گفتوگو با «تعادل» با بیان اینکه آمارهای ارائه شده درخصوص میزان تخریب جنگلها در ایران مستند نبوده، میگوید:«روند تخریب جنگلها بعد از یک دور که با شیب منفی همراه بود تحت کنترل درآمده و درحال حاضر به سمت افزایش پوشش جنگلی کشور درحال حرکت هستیم.» وی درخصوص آمارهایی که در باره کاهش پوشش جنگلی کشور عنوان میشود، میگوید: «طبق نخستین عکسهای هوایی که در سال 1334 گرفته شد، مساحت جنگلهای کشور 2میلیون و 88هزار هکتار اعلام شد.» این درحالی است که به گفته معاون امور جنگل، دومین عکسبرداری هوایی که در سال 1346 انجام شد، مساحت جنگلهای کشور را یک میلیون و 989هزار هکتار نشان داد. وی در ادامه میافزاید: «در سال 1374 سومین عکسبرداری هوایی که نخستین عکسبرداری هوایی پس از انقلاب نیز محسوب میشد از وجود یک میلیون 847هزار هکتار جنگل در کشور خبر میداد که این میزان طبق نتایج به دست آمده از چهارمین عکسبرداری صورت گرفته در سال 1386 به یک میلیون و 939هزار هکتار افزایش یافت.» انگورج با گلایه از سیاست یک بام و دو هوای کارشناسان درخصوص تغییر مساحت جنگلهای کشور
میگوید:«چگونه میشود که آمارهای قبلی را قبول داشته باشیم و به آنها استناد کنیم اما روی آمار منتشر شده در سال 1386 که از کنترل و مهار روند تخریب جنگلها و افزایش سطح جنگلها در کشور نشان دارد، چشم ببندیم.»
انتشار آمار در گرو تامین منابع مالی
درحالی که وی درباره اینکه چرا از سال 1386 به بعد آماری درخصوص میزان پوشش جنگلی کشور وجود ندارد، کمبود منابع مالی را دلیل آن میداند که در سال 94 به عنوان سال دوره پایش، این بررسی صورت نگرفت. با این حال وی باور دارد که در صورت تامین بودجه کافی، بررسی مهار روند رو به رشد تخریب جنگلهای کشور را تایید خواهد کرد. انگورج با تاکید بر اینکه تغییر کاربری صورت گرفته در اراضی شخصی را نمیتوان با تخریب جنگل مرتبط دانست، روند کاهش جنگلها در شمال کشور به طور متوسط در هر سال را 1.7هکتار اعلام میکند. وی با اشاره به شهر کلاردشت که در سال 1385 دارای بیشترین میزان تغییر کاربری در محدوده جنگل بود، میگوید:«علامتگذاریها و بتنریزیهای صورت گرفته گواهی بر آن است که سازمان تا چه میزان در مهار روند تخریب جنگلها موفق عمل کرده است.»
توسعه جنگل با رشد فرهنگی
انگورج با بیان اینکه روند کنترل و پیشگیری از تخریب جنگلها از سالهای میانی دهه 60 در قالب طرحهای احیایی موسوم به کمربند سبز در دستور کار سازمان جنگلها قرار گرفته بود، میگوید: «منحنی تغییرات نشان میدهد که شیب کاهش به سمت افزایش در حرکت است که این مساله مورد تایید موسسه EPI که در زمینه بررسی شاخصهای محیطزیستی فعالیت دارد نیز قرار گرفته است.» این مقام مسوول با تاکید بر نقش مثبت و موثر قوانین بازدارنده، توسعه و رشد فرهنگی را نیز ازجمله عواملی معرفی میکند که بر توقف روند تخریب جنگلها تاثیرگذار بوده است. از نظر مدیر امور جنگلهای سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری، رشد فرهنگی سبب میشد تا بسیاری از دستاندازیها به منابع طبیعی کنترل شود. وی در همین رابطه میافزاید:«هر جا مردم با فقر دست و پنجه نرم کنند، این مساله باعث اتکا بیش از اندازه مردم به منابع طبیعی و افزایش بهرهبرداری از این منابع میشود که آثار سوء زیستمحیطی را به دنبال دارد.» انگورج توانمندسازی جوامع و مردم محلی در کنار فرهنگسازی را ازجمله عواملی میداند که میتواند در حفظ منابع طبیعی ازجمله جنگلها موثر واقع شود. وی پیشتر در گفتوگو با
ایسنا از وجود بیش از 78هزار نفر جنگلنشین متکی به جنگل خبر داده بود و میزان برداشت هیزم این جنگلنشینان از جنگل را معادل 680میلیارد تومان اعلام کرده بود.
سهم اندک جنگل از منابع مالی
و تصمیمگیریها
انگورج درحالی از کنترل و مهار روند دستاندازی به جنگلها در نتیجه قوانین بازدارنده میگوید که مدتی پیش محمد امینی، رییس هیاتمدیره جامعه جنگلبانی ایران در مازندران در گفتوگو با یکی از روزنامههای صبح از تخریب 40 هزار هکتاری جنگل در یک روز در مازندران خبر داده بود. در همین رابطه و در پاسخ به این پرسش که شواهد عینی و دیدهها حاکی از کاهش و آب رفتن پوشش جنگلی در شمال کشور حکایت دارد، انگورج با شاره به اینکه میان روستا، حریم خصوصی و جنگل تفاوت وجود دارد، اظهاراتی که در خصوص تخریب جنگلها در شمال صورت میگیرد را غیرمستند و غیرقابلپذیرش میخواند.
انگورج در ادامه در خصوص مشکلاتی که سازمان جنگل، مراتع و آبخیزداری با آن مواجه بوده و مانع مدیریت بهینه این سازمان میشود، میگوید: «در حالی که سازمان جنگلها مراتع و آبخیزداری مدیریت و کنترل بیش از 80 درصد از منابع کشور را در اختیار دارد، در تخصیص منابع مالی بیشتر از 3 درصد سهم ندارد.» وی با اشاره به تواناییهای اجرایی، مدیریتی و کارشناسی موجود در این سازمان، مواردی چون نهالکاری و تثبیت سطح عرصه را از جمله اقدامات موثر و مثبت این سازمان در کنترل ریزگردها دانسته و میگوید: «در خصوص احیاء دریاچه ارومیه نیز کار عملی بر عهده سازمان جنگلها است.» به گفته این مقام مسوول، نیاز به پشتیبانی مالی بیشتر در برخی مباحث در کنار مداخله بیشترسازمان در روندهای تصمیمگیری استانی از جمله مطالبات بهحق سازمانی است که متولی سطح گستردهیی از کشور است. مساله سهم بیشتر و نقش موثر سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری در حالی مطرح میشود که به گفته انگورج برخی سازمانها با مسوولیت و دامنه فعالیت محدودتر از سهم و نقش بیشتری در روندهای تصمیمگیری برخوردارند که میتواند تبعات منفی در بخش حفظ و نگهداری منابع طبیعی از جمله مهار و کنترل
تخریب و مرگ جنگلها در ایران داشته باشد. معاون امور جنگل سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری با اشاره به اینکه این سازمان میتواند در سیاستهای اقتصاد مقاومتی نقشآفرینی داشته باشد، میگوید: «محصولات فرعی از جمله بیش از هزار نوع گیاه دارویی در کنار دیگر بهرهبرداریهای غیرمستقیم از مراتع و جنگلها از جمله مواردی است که میتواند بر بهبود و ارتقاء سطح معیشت خانوار تاثیر گذاشته باشد.» وی سرمایهگذاری در بخش منابع طبیعی را دیربازده اما بیضرر میداند که علاوه بر تامین منافع شخصی، افزایش داراییهای زیستی کشور را به دنبال خواهد داشت.
هر 17 هزار هکتار جنگل، یک جنگلبان
اسماعیل کهرم، مشاور رییس سازمان محیط زیست در گفتوگو با «تعادل» صحبتهایش را با گلایه از کاستیهایی که هر دو سازمان محیط زیست و سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری در بحث تامین اعتبار، نیروی انسانی و امکانات با آن مواجهاند، شروع کرده و در ادامه با اشاره به اینکه هر جنگلبان در ایران بطور متوسط وظیفه محافظت از 17 هزار هکتار زمین و جنگل را برعهده دارد، این ادعا که روند تخریب جنگلها در کشور کنترل شده را دور از واقعیت میداند. او از حضور خود در شهر پوستدام آلمان که در آنجا نماینده ناسا بر اساس تحقیقات و عکسبرداریهای فضایی میزان تخریب جنگلهای ایران بین 1 تا 1.5 درصد در سال عنوان کرده بود به عنوان گواهی بر رد این ادعا استناد کرده و با اشاره به اینکه سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری به علت کمبود بودجه قادر به انجام دوره پایش نبوده است، این پرسش را مطرح میکند که این سازمان با اتکا به کدام منابع مالی، نیروی انسانی و امکانات موفق به مهار روند تخریب جنگلها در ایران شده است. این در حالی است که طبق اعلام این کارشناس محیطزیست، در حال حاضر مساحت اراضی جنگلی ایران معادل 13 میلیون 923 هزار است که از این میزان 1
میلیون و 200 هزار هکتار متعلق به جنگلهای هیرکانی است.
جنگلهای جنوب، غرب و منطقه زاگرس، 4میلیون و750 هزار هکتار، جنگلهای شمال غربی ایران موسوم به ارسباران 164 هزار هکتار، جنگلهای جنوب (خلیج فارس) 2 میلیون و630 هزار هکتار، جنگلهای مناطق مرکزی کشور 4 میلیون و 455 هزار هکتار را دربرمیگیرند و مابقی اراضی جنگلی ایران یعنی حدود 1.9 میلیون هکتار متعلق به جنگلهای هیرکانی است. با توجه به اعلام ناسا و با در نظر گرفتن کل مساحت جنگلی کشور، ایران در سال جاری در بهترین حالت 140 هزار هکتار و در بدترین حالت 210 هزار هکتار از اراضی جنگلی خود را از دست داده است.
کهرم در ادامه سخنان خود با اظهار بیاطلاعی از اختلاف ایران و جمهوری آذربایجان بر سر ثبت جنگلهای هیرکانی ایران در فهرست میراث طبیعی یونسکو، علت عدم ثبت جنگلهای هیرکانی کشور را در این میداند که اساسا ایران درخواستی برای ثبت این جنگلها به یونسکو نداده است. این در حالی است که مدتی پیش فرهاد نظری، مدیرکل دفتر ثبت آثار سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، از ارسال پرونده ثبت جهانی جنگلهای هیرکانی به عنوان نخستین میراث طبیعی جمهوری اسلامی ایران به یونسکو خبر داده بود. لازم به توضیح است که جنگلهای هیرکانی با قدمت ۴۰ میلیون ساله که به عصر ژوراسیک برمیگردد به علت برخورداری از درختان دیرزیست، تنوع گسترده زیستی و وجود فسیلهای زنده یکی از ارزشمندترین جنگلهای جهان به شمار میآید تا حدی که از آنها به عنوان موزه طبیعی یاد میشود. با این حال کهرم با اشاره به تجربه تالابهای حفاظتشده منطقه رامسر ثبت جهانی این جنگلها را اقدام چندان راهگشایی در جهت حفاظت بیشتر از آنها نمیداند.
ضربه به جنگلهای 3 میلیون ساله هیرکانی
با کاشت درختان اکالیپتوس
مشاور رییس سازمان محیطزیست در ادامه با تاکید بر زحمات شبانهروزی مسوولان سازمان جنگلها، امکانات این سازمان برای جلوگیری از قطع غیرقانونی درختان کافی ندانسته و با اشاره به اینکه در سه استان گیلان، مازندران و گلستان، حاشیهنشینان مناطق جنگلی پس از تاریکی هوا اقدام به قطع گسترده درختان کرده و بعد این چوبها را به نام چوب صنعتی روانه بازار می-کنند، میگوید: «کامیونهای مملو از چوب که به وفور در جادههای هراز، چالوس و فیروزکوه دیده میشوند، خود گویای همهچیز است.» با این حال، گلایههای این کارشناس محیطزیست به عدم صحت ادعاهای مسوولان سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری ختم نشده و یکی از نقاط سیاه پرونده عملکرد این سازمان را در جایگزین شدن درختان راش، گردو و بلوط جنگلهای سه میلیون ساله هیرکانی با درختان اکالیپتوس میداند که هیچ سازگاری و همخوانی با جنگلهای مازندران و گیلان ندارد.
عکس فضایی، نه عکس هوایی
کهرم با بیان اینکه ادعای مهار روند تخریب جنگلها و حرکت به سمت افزایش پوشش جنگلی نیازمند برگزاری یک کنفرانس چندروزه با حضور متخصصان و کارشناسان این حوزه است، با اشاره به ارتفاع کم پرواز در عکسبرداری هوایی و همچنین امکان وجود همپوشانی در عکسهای هوایی میافزاید: «در هیچ جای دنیا عکس هوایی نمیتواند حدود و ثغور یا کاهش و افزایش وسعت جنگلها را مشخص کند.» وی معیار تعیین کاهش یا افزایش سطح جنگلی را عکس فضایی عنوان میکند که از ارتفاعی بین 160 تا 300 کیلومتری از سطح زمین گرفته میشود و بعد از تعیین مقایس میتواند به عنوان مرجع تعیین حدود و ثغور پوشش جنگلی محسوب گردد. از نظر این کارشناس محیطزیست در حالی در ایران برای تعیین مساحت جنگلها به عکسبرداری هوایی استناد میشود که این روش از دقت کافی در تعیین میزان مساحت جنگلها برخوردار نیست.
حل بحران جنگلها با مدیریت یکپارچه
کهرم در ادامه در پاسخ به وجود موازیکاریهایی میان سازمان محیطزیست و سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری با اشاره به وجود گمانهزنیهایی در خصوص ادغام سازمان محیطزیست، سازمان جنگلها و بخش آب وزارت نیرو در سال 95، این اقدام را حرکتی مثبت و موثر ارزیابی میکند مشروطه به اینکه این ادغام منجر به تشکیل وزارتخانه نشود. وی با این استدلال که در حال حاضر، سازمان محیطزیست از جایگاهی بالاتر نسبت به وزارتخانهها برخوردار بوده و اینکه برخلاف رییس سازمان محیط-زیست هیچ کدام از وزرا عنوان معاون رییسجمهور را یدک نمیکشند، ادغام و یکپارچهسازی سازمانهای متولی محیطزیست در قالب وزارتخانه را موجب کاهش اهمیت و جایگاه محیطزیست میداند. مشاور رییس سازمان محیط زیست، با اعلام اینکه در حال حاضر مسوولیت حفاظت از جنگل با سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری بوده اما وظیفه حفاظت از گونههای جانوری بر عهده سازمان محیطزیست است، انسجام و تمرکز این اقدامات حفاظتی را در قالب یک سازمان واحد گامی به پیش میداند.
