بازنشستگان خوشبختی که 38 تریلیون دلار دارایی مالی دارند
میانگین نسبت دارایی صندوقهای بازنشستگی به تولید ناخالص داخلی در کشورهای عضو OECD، 4/84 درصد و در کشورهای غیر عضو 4/36 درصد است
گروه اقتصاد اجتماعی
«نهار مجانی وجود ندارد.» این قولی مشهور در اقتصاد است به این معنی که انجام هر کاری هزینهیی دارد و هیچ چیز را نمیتوان مجانی به دست آورد. سپری شدن دوران بازنشستگی بیدغدغه و آرامی که چرخ مالیش هم بچرخد هم از این قاعده مستثنا نیست. مستمری دوران بازنشستگی هم باید بالاخره از جایی تامین شود و شیوه امروز اقتصاد جهان این است که افرادی امروز کار کنند و مستمری بازنشستگان امروز را بپردازند و کسانی دیگر فردا کار کنند تا مستمری بازنشستگی سالمندان فردا فراهم شود. همین ساختار است که ترس از سالمند شدن جمعیت را در کشورهای مختلف ایجاد کرده است، چراکه اگر کفه نسبت سالمندان به جمعیت فعال اقتصادی در یک کشور به سمت گروه سالمندان بچربد، نسل جوان و فعال آن کشور هم حالا سالهای سختی خواهد داشت و هم درآینده. دبیرخانه سازمان OECD که گروهی از توسعهیافتهترین کشورهای جهان را شامل میشود در گزارشی به بررسی وضعیت کنترل و مدیریت داراییهای دوران بازنشستگی در کشورهای عضو این گروه و سایر کشورهای جهان پرداخته است. این گزارش نشان میدهد که مبلغی به بزرگی بیش از 38 تریلیون دلار دارایی مالی در این بخش وجود دارد. این گزارش همچنین به تفاوتها
در مورد نحوه مدیریت این داراییها در کشورهای مختلف میپردازد و اشارهیی هم دارد به کشورهایی که نسبت داراییهای صندوقهای بازنشستگی به کل تولید ناخالص داخلی آنها، درصدی بالاتر از 100 را نشان میدهد و این یعنی این کشورها هیچ نگرانی از آیندهیی پیر نخواهند داشت.
هرچند دارایی صندوقهای بازنشستگی از سال 2008 به بعد بهصورت مداوم رشد کرده است، شرایط فعلی رشد پایین، نرخ پایین تورم و نرخهای پایین سود همچنان چالشهای جدی برای نظامهای بازنشستگی محسوب میشود. شرایط کنونی که با تداوم پایین ماندن نرخهای سود همراه بوده است هم بر داراییها و هم بر میزان بدهیهای صندوقهای بازنشستگی تاثیرگذار بوده است. نرخهای پایین سود میتواند وضعیت توان صندوقهای بازنشستگی در پرداخت بدهی نیز تاثیر منفی داشته باشد. تاثیر نرخهای پایین سود بر طرحهای صندوقهای بازنشستگی از طریق کاهش میزان داراییهای که برای پرداخت مقرریها و حقوق بازنشستگی انباشت میشوند، عمل میکند.
بازنشستگانی که هر روز خوشبختتر میشوند
داراییهای صندوقهای بازنشستگی برای ششمین سال متوالی در منطقه کشورهای OECD افزایش یافت. از زمان وقوع بحران مالی در سال 2008، میزان داراییهای صندوقهای بازنشستگی بهصورت مداوم در کشورهای OECD افزایش یافته است. داراییهای صندوقهای بازنشستگی از پایان سال 2008، سالانه بهصورت متوسط، نرخ رشد 8.1درصدی را تجریه کردهاند. طی دهه گذشته، میانگین نرخ رشد سالانه 5.5درصد بوده است. میانگین نسبت دارایی به تولید ناخالص داخلی (GDP) برای صندوقهای بازنشستگی تا پایان سال 2014 در کشورهای OECD به 84.4درصد و در کشورهای غیر OECD به 36.4درصد رسید که در این میان هلند با 159.3درصد از تولید ناخالص داخلی، بیشترین نسبت را به خود اختصاص داد. صندوقهای بازنشستگی با در اختیار داشتن داراییهای به ارزش 25.2هزار میلیارد دلار تا پایان سال 2014 که 66.8درصد کل داراییهای بازنشستگی خصوصی را تشکیل میدهد، همچنان ابزار اصلی تامین مالی طرحهای بازنشستگی خصوصی محسوب میشوند.
بازگشت سرمایهگذاری به افزایش داراییهای تحت مدیریت صندوقهای بازنشستگی کمک کرده است. سوددهی و بازگشت سرمایه سرمایهگذاریهای قبلی یکی از عوامل موثر در رشد داراییها در سال 2014 بوده است. تمام کشورهای عضو OECD، از بازگشت مثبت سرمایه گزارش دادهاند که از 1.2درصد در جمهوری چک تا 16.7درصد در دانمارک را دربرمیگیرد. میانگین بازگشت سرمایه برای کشورهای OECD، 5درصد بوده است. خارج از حوزه کشورهای OECD، صندوقهای بازنشستگی همچنین بازگشت سرمایه مثبتی را از خود نشان دادهاند هرچند نرخ این بازگشت سرمایه با میانگین 1.2درصد، نسبت به کشورهای حوزه OECD پایینتر بوده است. صندوقهای بازنشستگی عمدتا در حوزههای دارایی سنتی سرمایهگذاری میکنند. صندوقهای بازنشستگی در کشورهای OECD، در سال 2014 به صورت میانگین 23.8درصد از سهام، 51.3درصد در قالب اوراق قرضه و 9.6 درصد بهصورت نقد را سرمایهگذاری کردهاند. در نتیجه کل تخصیص این سطوح مختلف دارایی که از آن با عنوان داراییهای «سنتی» یاد میشود، بهصورت میانگین 84.7 درصد بود. میزان 89.6 درصدی سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی در کشورهای غیرOECD از گرایش و علاقه بیشتر این کشورهای به
سرمایهگذاری در داراییهای سنتی خبر میدهد.
صندوقها از کجا پول در میآورند؟
تداوم رکود و بازدهی پایین فعالیتهای اقتصادی در سالهای اخیر باعث چرخش صندوقهای بازنشستگی از سرمایهگذاری در اوراق قرضه به سمت سهام و از اشکال سنتی سرمایهگذاری به اشکال غیرسنتی و همچنین افزایش سرمایهگذاریهای خارجی بوده است. هرچند صندوقهای بازنشستگی در بازارهای کوچک بازنشستگی ممکن است برای دریافت سود بیشتر به بازارهای سهام روی آورده باشند، عملکرد صندوقهای بازنشستگی در اکثر بازارهای بزرگ بازنشستگی نشان از علاقهمندی و گرایش آنها به سرمایهگذاری در اشکال جدید دارایی خبر میدهد که از آن جمله میتوان به سهام خصوصی در برزیل یا زمین و ساختمان در کانادا اشاره کرد. سرمایهگذاری خارجی نیز یک راه جایگزین برای کسب بازگشت سرمایه بیشتر برای صندوقهای بازنشستگی محسوب میشود که البته با ریسکهایی نیز میتوان همراه باشد.
میانگین نسبت دارایی به تولیدناخالص داخلی برای صندوقهای بازنشستگی در کشورهای OECD به 84.4 درصد و در کشورهای غیرOECD به 36.4 درصد در پایان سال 2014 رسید. تنها چهار کشور تا پایان سال 2014 با نسبت دارایی به تولید ناخالص داخلی بیشتر از 100 وجود داشتند که عبارتند از هلند (159.3درصد)، ایسلند (146.8درصد)، سوئد (120.3درصد) و استرالیا (110درصد) . در هیچیک از کشورهای غیرOECD، داراییهای تحت مدیریت صندوقهای بازنشستگی از اندازه اقتصادشان بالاتر نرفت. داراییهای صندوقهای بازنشستگی در 21کشور OECD و 36کشور غیرOECD همچنان کمتر از یکچهارم حجم کل اقتصادشان را تشکیل میدهد که یکی از دلایل این قضیه را میتوان جوانی و نوپا بودن صندوقهای بازنشستگی در این کشورها دانست (تصاویر 3 و 4) . بهعنوان مثال، در ارمنستان شروع کمکهای بلاعوض به صندوقهای بازنشستگی به آغاز سال 2014 برمیگردد. در واقع کشورهایی چون اتریش، بلژیک، آلمان، ایتالیا، اسلوونی یا اسپانیا سهم صندوقهای بازنشستگی از تولید ناخالص ملی کمتر از یک درصد است درحالی که در کشورهایی مانند استرالیا و سوئد این سهم به ترتیب 7.5 و 8.1درصد برآورد شده است.
بازار صندوقهای بازنشستگی زیر ذرهبین
مجموع داراییهای خصوصی کشورهای عضو OECD در پایان سال 2014 رقمی بالغ بر 38تریلیون دلار تخمین زده شده است و نکته اینجاست که این سرمایه تنها توسط خود این صندوقها مدیریت میشود. مستمریهای خصوصی دوران بازنشستگی را میتوان به شیوههای مالی گوناگونی مدیریت کرد. براساس طبقهبندی OECD عمدهترین شیوههای مدیریت این سرمایهها، از طریق مدیریت آنها در صندوقهای بازنشستگی، مبالغ موجود در محاسبات دفتری کارفرماها، مستمریهای بیمهیی که عمدتا توسط شرکتهای بیمهیی ارائه میشوند و در نهایت، بانکها و شرکتهای سرمایهگذاری هستند. در کشورهای OECD صندوقهای بازنشستگی اصلیترین مسیرهای موجود برای اجرای طرحهای مربوط به مستمریهای دوران بازنشستگی هستند. این صندوقها تا پایان سال 2014 چیزی در حدود 25.2تریلیون دلار امریکا سرمایه قابل مدیریت داشتند که این رقم، 66.8 درصد از کل داراییهایی را تشکیل میدهد که ذیل عنوان مستمریهای دوران بازنشستگی ذخیره شدهاند. بانکها و شرکتهای سرمایهگذاری، حدود 21درصد دیگر از مجموع تمام این داراییهای دوران بازنشستگی را مدیریت میکردند، به عبارت دیگر، رقمی در حدود 7.9 تریلیون دلار از این
داراییها، در ید مدیریت این نهادها بوده است. بعد از آن، شرکتهای بیمهای، 4.4 تریلیون دلار، یا 11.6درصد از این داراییها و در نهایت، مبالغ موجود در حسابهای دفتری کارفرمایان هم 0.2 تریلیون دلار یا 0.6درصد از این داراییها را قابل مدیریت میکند.
با این همه، در برخی از کشورهای عضو این گروه، این صندوقهای بازنشستگی نیستند که بخش اعظم این داراییها را مدیریت میکنند، بلکه شرکتهای سرمایهگذاری و بانکها آنها را در اختیار دارند. فهرست این چند کشور شامل اینهاست: دانمارک، فرانسه، کره جنوبی و سوئد. در دانمارک، بخش بزرگی از طرحهای مربوط به داراییهای مستمری دوران بازنشستگی توسط شرکتهای بیمه عمر مدیریت میشود. در این کشور، سرمایهیی که در کنترل بیمههاست، تا پایان سال 2014 چیزی در حدود 138.6درصد از تولید ناخالص داخلی یا GDP این کشور را تشکیل میداد و در مقابل، سرمایههای موجود در صندوقهای بازنشستگی، برابر با 48.6درصد GDP دانمارک بودند.
به همین ترتیب صندوقهای بازنشستگی، اصلیترین کنترلکنندگان سرمایههای مستمری دوران بازنشستگی در عمده کشورهای غیرعضو OECD بودند. تنها لتونی و جزایر موریس هستند که سرمایههایشان در بخشی دیگر قرار دارد. در لتونی، شرکتهای سرمایهگذاری سرمایهیی را مدیریت میکنند که توسط دولت به تامین سرمایههای مستمری دوران بازنشستگی سرازیر شده است و در موریس هم این شرکتهای بیمهیی هستند که سرمایهها را در کنترل دارند.
