امنیت اقتصادی و انرژی در گرو توسعه انرژی‌های پاک

سوخت‌های فسیلی نقش بسیار مهمی در تولید و تامین انرژی مورد نیاز بشر داشته و درحال حاضر، تکیه فراوانی روی آنها برای تامین تقاضای انرژی جوامع بشری وجود دارد. علاوه بر آلودگی‌های حاصل از آنها، رو به کاهش‌بودن این منابع باعث شده تا بشر اقدامات گسترده‌یی در جهت تامین نیاز انرژی آینده خود انجام داده و در پی رفع این تهدید امنیتی برآید. در این خصوص می‌توان به فعالیت‌های انجام شده در راستای استحصال انرژی از منابع انرژی‌های نو و تجدیدپذیر اشاره کرد. در این میان، ایران به عنوان یک کشور عضو OPEC، اگرچه سهم قابل توجهی از منابع نفت و گاز جهان را داراست، اما همواره از محدودیت گزینه‌ها در سیاست‌گذاری انرژی رنج برده است. از یک‌سو، در پی وضع تحریم‌ها و محدودیت‌های اقتصادی و جریان داشتن یک سیستم اقتصادی تک‌محصولی وابسته به فروش ذخایر نفت و گاز، بدیهی است که عدم اتخاذ سیاست‌های مناسب به بروز بحران‌های سیاسی و اقتصادی چالش‌برانگیزی منجر شود. ازسوی دیگر، وجود فضای مطلوب جهت سرمایه‌گذاری درحوزه انرژی‌های تجدیدپذیر و بهبود کارایی سیستم‌های انرژی موجود، نویدبخش آن است که انرژی می‌تواند در آینده نیز نقش مولد سرمایه را برای این کشور ایفا کند. در این راستا، این گزارش که توسط مهریار توحیدنژاد و ابوالفضل آقاسی تدوین شده است به بررسی مخاطرات و فرصت‌های موجود در این بخش پرداخته و از دیدگاه اقتصادی، پیشنهاداتی را برای استفاده سیاست‌گذاران بخش انرژی کشور دراختیار می‌گذارد.

امروزه سوخت‌های فسیلی ازجمله اصلی‌ترین منابع تولید انرژی به شمار می‌روند که تامین‌کننده بخش قابل توجهی از میزان انرژی مورد نیاز بشر هستند. در سال‌های اخیر، باتوجه به افزایش چشمگیر جمعیت جهان و در پی آن، رشد سریع تقاضای انرژی، کشور‌هایی که به منابع عظیم این سوخت‌ها دسترسی دارند تا حد زیادی اقتصاد سایر کشورها را به خود وابسته کرده‌‌اند. به سبب ادامه روند رو به شد نیاز جهان به انرژی به ویژه در جوامع توسعه‌یافته، گرایش به سوی منابع جایگزین انرژی که علاوه بر تامین تقاضا به استقلال اقتصادی کشورها نیز کمک کند به عنوان یک اولویت مهم در سیاست‌گذاری‌های کلان اغلب دولت‌ها جایگاه مهمی پیدا کرده است. ازسوی دیگر، نوسانات قیمت ارزهای مختلف نسبت به یکدیگر، ضرورت وجود سیستم یکسانی برای سنجش ثروت واقعی کشورها را بیش از پیش مورد توجه قرار می‌دهد. در این راستا، برخی اقتصاد‌دانان حامل‌های انرژی را به عنوان واحدی مناسب برای اندازه‌گیری میزان دارایی کشورها پیشنهاد می‌کنند.

در نگاهی اجمالی و با درنظر گرفتن بهای انواع انرژی می‌توان بر این ادعا بود که تا چند دهه آینده با افزایش چشمگیر ارزش سوخت‌های فسیلی و به‌طور همزمان، کاهش هزینه‌های تولید انرژی‌های تجدید‌پذیر، حتی قبل از تلاقی قیمت این منابع، مصرف مستقیم سوخت‌های فسیلی تا حد زیادی کاهش یابد و از این منابع عمدتا به عنوان مواد اولیه تولید سایر فرآورده‌ها استفاده شود. افزایش بهای سوخت‌های فسیلی می‌تواند در نتیجه کاهش روزافزون ذخایر منابع یا به علت تشدید جریمه‌های زیست‌محیطی ناشی از مصرف آنها رخ دهد. این موضوع، راه را برای گراییدن به سوی سایر منابع انرژی ازجمله انرژی‌های تجدید‌پذیر هموار خواهد کرد. اگرچه بدیهی است که جایگزینی مولد‌های سوخت فسیلی موجود با منابع تجدید‌پذیر به آسانی و در مدت زمان کوتاه صورت نگرفته و به سرمایه‌گذاری گسترده‌یی نیاز خواهد داشت. اما به مرور زمان و با حرکت فرسایشی واحد‌های فسیلی موجود و به‌طور همزمان افزایش راندمان و کاهش هزینه تولید انرژی از منابع تجدید‌پذیر، این روند جایگزینی از دیدگاه اقتصادی توجیه‌پذیرتر شود.

بررسی مخاطرات پیش‌رو

امروزه بحران آلودگی محیط‌زیست بر اثر استفاده بیش از پیش از سوخت‌های فسیلی و خطر از بین رفتن ذخایر و منابع طبیعی، بالارفتن مصرف انرژی به دلیل رشد ناهمگون صنایع و افزایش روزافزون جمعیت، تولید گازهای گلخانه‌یی ازجمله مونواکسیدکربن، گرم شدن دمای زمین، ذوب شدن یخ‌های قطبی، شیوع انواع بیماری‌های ناشناخته، نابودی جنگل‌ها، وقوع توفان‌های غیر‌عادی، بارش باران‌های سیل‌آسا و اسیدی و بالاخره خشکسالی‌های طولانی‌مدت که در ادبیات جهانی از آن به عنوان تغییرات آب و هوایی نام برده می‌شود، زندگی روی کره‌زمین را با خطر نابودی مواجه ساخته است. به نقل از سایت اینترنتی Eco Business، تحقیقات نشان می‌دهند که سرمایه‌گذاری روی تامین انرژی از منابع تجدیدپذیر، ارزان‌تر از نفت و گاز وارداتی است.

بنابراین تردیدی وجود ندارد که کشورهای توسعه‌یافته از این فرصت با دیدگاه اقتصادی برای کاهش هزینه‌های پاسخ به تقاضای انرژی و همچنین با دیدگاه امنیتی برای کاهش وابستگی خود به کشورهای صاحب منابع سوخت‌های فسیلی توجه ویژه‌یی داشته باشند. درگزارشی از شرکت آرمسترانگ تحت عنوان «ورود به مرحله جدیدی از رشد: انرژی‌های تجدید‌پذیر در جنوب‌شرقی آسیا»، با تجزیه و تحلیل منطقه برای دستیابی به انرژی‌های تجدید‌پذیر، با استناد به فرصت‌های سرمایه‌گذاری و پتانسیل موجود در زمینه فتوولتاییک خورشیدی، باد، آب و زیست‌توده و بیوگاز، آینده روشنی برای سرمایه‌گذاری بلند‌مدت روی این منابع ترسیم شده است.

یکی از عمده‌ترین فاکتورهای موثر در تولید انرژی برق از سوخت‌های فسیلی‌، بهای سوخت مصرفی است. لذا با افزایش بهای حامل‌های انرژی فسیلی می‌توان بر این ادعا بود که بهای برق تولیدی نیز تا حد قابل ملاحظه‌یی تحت تاثیر این افزایش‌ها، افزایش خواهد یافت. نمودار 2 پیش‌بینی افزایش قیمت نفت در سال‌های اخیر را نشان می‌دهد که در خوش‌بینانه‌ترین حالت و فرض بر ثابت ماندن تقریبی آن باز هم به علت کاهش تدریجی بهای انرژی‌های تجدیدپذیر به‌ دلیل تغییر در فناوری و افزایش راندمان در آنها، در نقطه‌یی برابر خواهند شد که به دلیل آلودگی‌های حاصل از انرژی‌های فسیلی، مصرف آنها پیش از این زمان متوقف خواهد شد. در چشم‌انداز انرژی 2035 شرکت بریتیش پترولیوم (BP) که در ژانویه 2014 منتشر شد، سه پرسش به شرح زیر در میان مطالب گوناگون دیگر مطرح شده است:

1- آیا منابع کافی برای تامین تقاضای فزاینده انرژی جهان در دسترس است؟

2- آیا می‌توان تقاضای انرژی جهان را با اطمینان خاطر تامین کرد؟

3- تامین انرژی جهان چه پیامدهایی خواهد داشت؟

به این پرسش‌ها که در سخنرانی رییس اجرایی آن شرکت در اجلاس معرفی این چشم‌انداز نیز مطرح شده است، به شرح زیر پاسخ داده شده است:

پاسخ به پرسش اول مثبت و منابع انرژی به اندازه کافی در دسترس است. نگرانی‌های گذشته در مورد اوج تولید نفت‌خام (Peak Oil) از میان رفته و فناوری‌های جدید راه را برای کارایی بیشتر انرژی و افزایش برداشت از منابع موجود گشوده و منابع جدید دیگر مانند گاز سنگ رستی (Shale Gas) و نفت‌خام محبوس در سنگ (Tight Oil) و میادین اعماق دریاها را در دسترس قرار داده است و براساس تحلیل انجام شده توسط شرکت BP نیز مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی جهان به تدریج درحال افزایش است. نمودار 4 حاکی از این مدعاست.

چشم‌انداز انرژی نشان می‌دهد که تنوع منابع ادامه خواهد ‌یافت و جهان برای نخستین‌بار پس از گذر از دوران‌های وابستگی به یک سوخت مانند چوب، زغال‌سنگ و نفت‌خام به دورانی خواهد رسید که در آن هیچ یک از سوخت‌های فسیلی برتر از سایر سوخت‌ها نخواهد بود. BP در اینجا به چشم‌انداز تقریبا یکسان عرضه و تقاضای سه انرژی اولیه گازطبیعی، زغال‌سنگ و نفت‌خام در سال2035 اشاره دارد که هریک در حدود 27درصد از کل انرژی اولیه جهان را در آن سال به خود اختصاص خواهند داد و سهم انرژی‌های جایگزین نیز نسبتا افزایش خواهد یافت به‌طوری که انرژی هسته‌یی، برق آبی و سایر انرژی‌های جایگزین هر یک درحدود پنج تا هفت درصد از سبد انرژی را اشغال خواهند کرد.

در گزارش دیگری از BP آمده است: درحالی که در سال1980 تصور می‌شد، ذخائر موجود نفت‌خام فقط تا 30سال کفایت می‌کرد و در سال2010 به اتمام می‌رسید، در این سال به علت اکتشافات جدید، افزایش ضریب برداشت و استفاده از فناوری‌های شناخته‌ شده فعلی هنوز برای 54سال دیگر ذخائر قابل برداشت وجود داشت. درپاسخ به پرسش دوم، BP ضمن پذیرفتن چالش‌های موجود، نسبت به آینده و تامین تقاضای انرژی مورد نیاز جهان خوش‌بین است. بسیاری از کشورها در زمان حال یا آینده اقدام به استخراج منابع خود می‌کنند. علاوه بر امریکا که بهره‌برداری از منابع سنگ رستی را شروع کرده ‌است‌، هندوستان و سایر کشورها نیز بررسی بهره‌برداری از منابع مشابه را در برنامه تامین انرژی خود قرار‌ داده‌اند. شرکت BP قرارداد مهمی را در دسامبر سال (2013) با دولت عمان منعقد کرده است که طبق آن در این کشور به توسعه میدان گاز محبوس درسنگ خزان (Khazzan Tight Gas Field) خواهد پرداخت.

تقاضای جهانی انرژی تا 41درصد تا سال 2035 افزایش خواهد یافت و آسیا، با بالاترین نرخ رشد، در ردیف بزرگ‌ترین واردکننده حامل‌های انرژی و بالاتر از اروپا قرار خواهد گرفت. با این حال، BP معتقد است که اگر موانعی برای بازار ایجاد نشود و اجازه داده شود که بازار با مکانیزم‌های خود عمل کند، جایی برای نگرانی در تامین انرژی مورد نیاز جهان وجود نخواهد داشت. از هم‌اکنون، ساخت خط لوله انتقال گاز طبیعی در حجم بسیار بالا از روسیه به چین مورد بررسی و در برنامه قرار گرفته است. رییس اجرایی BP به یک پروژه گازی عظیم دیگر که توسط این شرکت و شرکای آن اجرا خواهد شد و گاز طبیعی را از شاه‌دنیز آذربایجان در دریای مازندران از طریق خط لوله تالار جنوبی (Souther Corridor) به اروپا خواهد رساند نیز اشاره کرد. در پاسخ به پرسش سوم و پیامدهای تامین انرژی جهان، BP معتقد است در حالی که به علت تحولات فناوری و شیوه تولید و مصرف، شدت انرژی یا میزان وابستگی تولید ناخالص داخلی (GDP) به مصرف انرژی از سال 2012 تا 2035 به اندازه 36درصد کاهش خواهد یافت (9/1درصد در سال)، انتشار کربن همچنان سخت‌ترین چالش جهان به لحاظ تامین انرژی پایدار خواهد بود. اگرچه رشد انتشار کربن نسبت به گذشته کاهش خواهد یافت، هنوز با میانگین رشد سالانه‌یی حدود 1/1درصد در چشم‌انداز 2035، نسبت به اهداف مورد انتظار مراکز علمی و سیاست‌گذاری تاخیر خواهد داشت و با تنها اندکی تفاوت نسبت به رشد تقاضای انرژی به رشد خود ادامه خواهد داد. میانگین رشد تقاضای انرژی در چشم‌انداز 2035 شرکت BP معادل 5/1درصد است. در چشم‌انداز BP، رشد تقاضا در دهه 2015-2005 معادل 2/2درصد و با یک روند کاهشی در دهه 2025-2015 و دهه 2035-2025 به ترتیب 7/1درصد و 1/1درصد فرض شده است.

همان‌گونه که در نمودار 5 نیز مشخص است شاخص اقتصادی GDP یا تولید ناخالص داخلی نسبتی مستقیم با مصرف انرژی دارد.

شاخص شدت انرژی اولیه یا شاخص جهانی کارایی انرژی در طول سال‌های 2010 تا 2012 بیش از 1.7درصد در سال کاهش یافته که نرخ رشد آن تقریبا یک‌درصد از نرخ رشد هدف کمتر است.

در حال حاضر حدود 22درصد از انرژی برق مورد نیاز جهان از انرژی‌های تجدیدپذیر تامین می‌شود و این روند رو به رشدی را نشان می‌دهد هرچند سهم ایران از مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر کمتر از یک‌صدم درصد است. در زمان حاضر ظرفیت نصب‌شده مولدهای تجدیدپذیر حدود ٢١٩مگاوات است در حالی که آلمان تا پایان سال ٢٠١٢ میلادی، با وجود داشتن پیک زمستانی (برعکس پیک تابستانه شبکه برق ایران) و شدت تابش بسیار کمتر از ایران، ٣٢٠٠٠مگاوات مولد خورشیدی و بیش از ٣٠٠٠٠مگاوات توربین بادی نصب شده دارد. باید در ١٠سال آینده دست‌کم ٢٠درصد از برق تولیدی کشور از محل انرژی‌های نو تامین شود چراکه در سال‌های ٢٠١٧ تا ٢٠٢٠ باید مالیات منوکسیدکربن به سازمان ملل پرداخت کنیم.

نرخ پایه خرید برق از تمام تولیدکنندگان برق تجدیدپذیر در سال ١٣٩٣ معادل ٤٦٢٨ریال محاسبه شده است. همان‌گونه که مشاهده می‌شود این مقدار حدود چند برابر مبلغ فروش برق در کشور است.

از آنجا که اقتصاد ایران تا حد زیادی یک اقتصاد تک‌محصولی وابسته به منابع نفت و گاز است، با کاهش تقاضای این منابع از سوی سایر کشورها در آینده با چالش‌های اقتصادی گوناگونی روبه‌رو خواهد بود. از سوی دیگر دور از انتظار نیست که در آینده‌یی نزدیک، با پذیرش معاهدات بین‌المللی یا تصویب قوانین داخلی برای کاهش انتشار آلاینده‌های زیست‌محیطی، مصرف این سوخت‌ها در داخل کشور نیز محدود شود. در این صورت، برای تامین تقاضای انرژی کشور، ناگزیر به استفاده از انرژی‌های جایگزین بوده و در صورتی که این فرآیند از لحاظ اجرایی در زمانی کوتاه صورت پذیرد، بخش عمده‌یی از درآمد‌های ارزی کشور به تامین تجهیزات استحصال انرژی‌های تجدیدپذیر و الزامات تکنولوژیکی سایر صنایع هزینه خواهد شد.

روند اقتصادی شدن انرژی‌های تجدید‌پذیر

امروز دنیا در شرایط اقتصادی جدید به سر می‌برد که توسط کامپیوترهای بسیار کوچک و فناوری اطلاعات روبه رشد به وجود آمده و در آن، قدرت نرم کشورها جایگزین قدرت نظامی سخت‌افزاری و حتی دیپلماسی کلاسیک شده است. سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدید‌پذیر می‌تواند تکمیل‌کننده این پروسه باشد. همواره چرخش‌های همه‌جانبه در جهت رشد و توسعه، در اثر ظهور فناوری‌های جدید به وجود می‌آیند؛ مثلا اختراع موتور بخار باعث تسریع در پیدایش عصر راه‌آهن شد یا ساخت کامپیوتر راه را برای به وجود آمدن عصر اطلاعات هموار ساخت و کمپانی‌های متعدد با امکان ایجاد مشاغل فراوان پا به این عرصه گذاشتند.

اختراع خودرو باعث پیشرفت در تکمیل ساخته‌شدن جاده‌ها، خیابان‌ها، پمپ‌بنزین‌ها و مشاغل خدمات فنی خودرو و ... شد. در حال حاضر کشورهای مختلف جهان به سمت استفاده از انرژی‌های تجدید‌پذیر، به‌ویژه خورشید و باد حرکت کرده و به عنوان مثال ظرف 5سال گذشته در کشور آلمان، سهم صنایع فتوولتاییک در تولید نیروی برق 10برابر شده و حدود 3درصد انرژی مورد نیاز آن کشور را تامین می‌کند و قرار است تا سال 2020، برق مورد نیاز 15میلیون آلمانی از انرژی خورشیدی تامین شود. در اقتصاد نوین و مدرن جهانی، دولت‌ها و حاکمیت‌ها سعی می‌کنند فرصت‌های تولید، نوآوری، رقابت، ورود به بازارهای بین‌المللی و تنظیم قراردادهای بزرگ را توسط صنعت‌گران، بانکداران و بازرگانان فراهم آورند تا خود قدرتمند شوند. بدین‌ترتیب می‌توان نتیجه گرفت که در رابطه با انرژی‌های تجدید‌پذیر و فناوری‌های جدید آنها، زمان خروج از حالت آزمایشگاهی فرارسیده و به زودی، پروژه‌ها در کارگاه‌های تولیدی و شرکت‌های خدمات فنی مهندسی عملیاتی خواهند شد.

بررسی شرایط انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران

ایران از نظر شرایط جغرافیایی در منطقه‌یی واقع شده است که می‌تواند با برنامه‌ریزی و کمک گرفتن از روش‌های مدیریت مدرن جهانی، سهم قابل توجهی را در بازار انرژی‌های پاک به دست آورد. یک گام اساسی برای گذار به اقتصاد انرژی‌های تجدید‌پذیر، تاسیس بانک‌های تخصصی و فعال در این بخش است که صرفا با هدف و برنامه تقویت زیرساخت‌ها و وظیفه تامین مالی پروژه‌های مربوط به انرژی پاک به وجود آمده باشند و به موازات آن نیز شرکت‌های بیمه تخصصی در این بخش انرژی می‌توانند پوشش بیمه‌یی برای تولید‌کنندگان و مصرف‌کنندگان را فراهم آورند.

گام رو به توسعه دیگر در این راستا می‌تواند لغو یا بازنگری در قوانین دست و پاگیر در راه توسعه انرژی پاک باشد؛ قوانینی مانند لغو مقررات منع تردد خودروهای برقی و در نظر گرفتن معافیت مالیاتی برای سازندگان و استفاده‌کنندگان آنها، لغو تعرفه‌های گمرکی و سود بازرگانی برای ملزومات و تجهیزات پروژه‌های انرژی خورشیدی و بادی، حل مساله انشعاب‌های غیرقانونی شبکه‌های کنونی انتقال برق، اعمال مالیات سنگین بر تولید و استفاده از اتومبیل‌های سوخت فسیلی پرمصرف و صنایع آلوده‌کننده با عنوان مالیات بر کربن و با هدف کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، فرهنگ‌سازی مناسب در جهت تشویق مردم برای نصب سلول‌های خورشیدی روی پشت‌بام منازل یا محوطه‌ها.

تجارب کشورهای توسعه یافته نشان می‌دهد که با این اقدامات تشویقی و تنبیهی، مردم وظیفه تامین و نگهداری را خود برعهده خواهند ‌گرفت. به‌عنوان مثال، گسترش استفاده از انرژی خورشیدی در کشورهایی مانند آلمان یا ژاپن دقیقا درراستای سیاست‌های کلی آن کشورها در قبال مساله انرژی است و مردم آن کشورها صرفا به‌خاطر علاقه به محیط‌زیست یا جلوگیری از انتشار گازهای گلخانه‌یی به استفاده از سیستم‌های انرژی‌های تجدید‌پذیر روی نیاوردند.

گام دیگر برای گسترش استفاده از انرژی‌های تجدید‌پذیر، بهره‌گیری از نظرات مشاوران و تسهیلات آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدید‌پذیر و بانک جهانی برای نوآوری در زمینه فناوری‌های نو ازجمله خورشیدی است و در کنار آن، توسعه همکاری‌های بین‌المللی در جهت تجاری ‌کردن استفاده از این انرژی‌ها بسیار سودمند خواهد بود. اعمال سیاست خارجی فعال بر پایه تعامل و همکاری با همه کشورهای جهان مثلا فراهم کردن امکان سرمایه‌گذاری ایشان در احداث پروژه‌های تجدیدپذیر در مناطق مطلوب به‌جهت رسیدن به اهداف توسعه پایدار در این راستا می‌تواند به یاری اقتصاد انرژی‌های تجدیدپذیر بیاید. براساس تحقیقات صورت گرفته توسط IEA، ایران به جهت موقعیت خاص جغرافیایی خود و بهره‌مندی از منابع مختلف انرژی‌های خورشید، باد و... در شمار بهترین کشورهای جهان از نظر بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر محسوب می‌شود. در این راستا سازمان انرژی‌های نو متعاقب سیاست‌گذاری‌های وزارت نیرو عهده‌دار دستیابی به اطلاعات و فناوری‌های روز دنیا درخصوص استفاده از منابع انرژی‌های تجدید‌پذیر و پتانسیل‌سنجی و اجرای پروژه‌های متعدد (خورشیدی، بادی و زمین گرمایی) شده است.

نمودار3 نشانگر میزان سرمایه‌گذاری پایه برای استحصال انرژی به شیوه‌های گوناگون است. همان‌گونه که در این نمودار نیز کاملا مشخص است هزینه سرمایه‌گذاری برای انرژی‌های تجدیدپذیر بسیار بالاتر از هزینه‌های احداث نیروگاه‌های فسیلی است ولی فروش برق با قیمت گران‌تر همچنین امکان وصول اعتبارات کربنی و اینکه در مقیاس کوچک نیز قابل اجرا هستند ازجمله مواردی است که می‌تواند سرمایه‌گذاران را به این سو بکشاند. بر مبنای نمودار فوق و اینکه بیشترین سوخت مورداستفاده در نیروگاه‌های کشور گاز طبیعی است و متوسط توان الکتریکی تولیدی در نیروگاه‌های کشور به‌طور متوسط کمتر از 40درصد از ظرفیت حرارتی آن است و به ازای هر متر مکعب گاز طبیعی حدود 2کیلوگرم گاز دی‌اکسید‌کربن حاصل می‌شود همچنین اینکه اعتبار کربنی به‌ازای کاهش هر تن گازکربنیک حداقل 7یورو مبادله می‌شود، می‌توان نتایج حاصل را به‌صورت جدول زیر ارائه کرد. مشاهده می‌شود با تبدیل نرخ برابری یورو و دلار میزان درآمد قابل کسب از این طریق حتی گاهی بیش از کل مبلغ سرمایه‌گذاری شده است.

نقاط قوت موجود

دسترسی کشور عزیزمان به انواع منابع جدید انرژی، اهمیت شایانی در توسعه اقتصادی دارد. به‌گونه‌یی که پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که بین سطح توسعه یک کشور و میزان مصرف انرژی آن، رابطه مستقیمی برقرار است و همان‌طور که در نمودار 4 مشخص است مصرف انرژی در سنوات آتی رو به افزایش خواهد داشت. باتوجه به ذخایر محدود انرژی فسیلی و افزایش سطح مصرف انرژی در جهان، دیگر نمی‌توان به منابع موجود انرژی متکی بود. در کشور ما نیز، باتوجه به نیاز روز افزون به منابع انرژی و کم شدن منابع انرژی فسیلی، ضرورت سالم نگه‌داشتن محیط‌‌زیست، کاهش آلودگی هوا، محدودیت‌های برق‌رسانی و تامین سوخت برای نقاط و روستاهای دورافتاده، استفاده از این انرژی‌ها می‌تواند جایگاه ویژه‌یی داشته باشد.

در برنامه پنجم توسعه کشور، استفاده از انرژی‌های تجدید‌پذیر به میزان 5000مگاوات هدف‌گذاری شده است. به‌دلیل قرار گرفتن در موقعیت مناسب جغرافیایی و در نتیجه امکان بهره‌مندی از انرژی باد، تابش مطلوب خورشید، منابع عظیم زیست توده، موقعیت‌های مناسب جهت استحصال انرژی آبی و جذر و مد و زمین گرمایی همچنین منابع عظیم نفت و گاز و بهره‌مندی از منابع متعدد تامین‌کننده مواد اولیه مورد نیاز صنایع انرژی، بستر مناسبی جهت سرمایه‌گذاری در این حوزه‌ها را میسر می‌سازد. از سوی دیگر براساس معاهدات بین‌المللی و به‌دلیل استفاده از انرژی‌های پاک، جذب بخشی از سرمایه‌های مورد نیاز در این بخش به‌صورت بلاعوض و درازمدت به اندازه مدت زمان عمر مولد‌های انرژی مذکور نیز از پیامد‌های مثبت این سیاست‌گذاری خواهد بود.

به‌عنوان مثال، پروتکل کیوتو یکی از این معاهدات است که توسط جمهوری اسلامی نیز به امضا رسیده.

هرچند اتمام اجرای این قرارداد پایان سال2012 میلادی بوده است ولی باتوجه به لزوم اجرای مفاد آن، تا سال2020 تمدید شد. طبق ماده۱۲ پروتکل کیوتو، کشورهای غیر عضو (کشورهای در حال توسعه) با کاهش انتشار گازهای گلخانه‌یی در قالب پروژه‌های مکانیسم توسعه پاک (CDM)، اعتبار کاهش انتشار (CER) دریافت می‌کنند که می‌توانند این اعتبارات را به کشورهای توسعه‌یافته بفروشند. کشورهای عضو پیمان کیوتو نیز می‌توانند این اعتبارات کاهش انتشار را خریداری کرده و برای عمل به تعهدات خود در قبال پروتکل کیوتو استفاده کنند.

لذا میزان قابل‌توجهی از سرمایه‌گذاری‌ها درخصوص انرژی‌های تجدیدپذیر یا پروژه‌های مکانیسم توسعه پاک، از طرف کشورهای توسعه‌یافته به‌صورت بلاعوض پرداخت خواهد شد. برای بهره‌گیری از فرصت‌های قابل دسترسی از نقاط قوت موجود، به برنامه‌ریزی‌های دقیق و جامعی نیاز است که این برنامه‌های پیشنهادی را از سه دیدگاه مورد ارزیابی قرار می‌دهیم:

الف- برنامه کوتاه‌مدت: در این دوره، تلاش در جهت دستیابی به فناوری‌های نوین با اتکا به توانمندی علمی و تحقیقاتی بومی و ایجاد زیرساخت‌های لازم جهت ساخت تجهیزاتی از قبیل توربین‌های بادی، پنل‌های خورشیدی و الزامات مورد نیاز سایر انرژی‌های تجدیدپذیر مدنظر قرار می‌گیرد. حمایت از نخبگان و فناوران این عرصه‌ها و بهره‌گیری از توان آنها برای اجرای صحیح مفاهیم R&D می‌تواند نقشی کلیدی و حساس در رشد و توسعه ایفا کند.

ب- برنامه میان‌مدت: با دستیابی به فناوری‌های نوین به‌ویژه روش‌های استحصال انرژی‌های تجدیدپذیر و فرآوری ذخایر خدادادی، بستری مناسب جهت فعالیت در این عرصه‌ها ایجاد می‌شود. بنابراین، توسعه صنایع تولید تجهیزات و فناوری‌های مورد نیاز این بخش با اتکا به دانش و مهارت کسب ‌شده ضروری به‌نظر می‌رسد تا امکان ساخت تجهیزات مربوطه به صورت صنعتی و حتی مازاد بر نیاز داخل فراهم شود و علاوه بر رفع وابستگی به سایر کشور‌ها به ارزآوری و شکوفایی صنایع انرژی کشور منجر شود.

ج- برنامه بلندمدت: با استحصال انرژی از منابع تجدیدپذیر و انتقال آن به کشورهای آسیای میانه و قفقاز همچنین تولید تجهیزات جانبی و مواد فرآوری شده و صادرات آن به سایر نقاط، علاوه بر تحکیم استقلال، خودکفایی و تامین نیازهای داخلی، از وابستگی در این موارد جلوگیری شده و درآمد‌های ارزی فراوانی نیز از این طریق نصیب کشور می‌شود.

تامین اعتبارات

درخصوص تامین هزینه‌های مورد نیاز می‌توان از سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی به‌شرح زیر بهره برد:

اعتبارات حاصل از توسعه مکانیسم پاک و کاهش آلایندگی چون هزینه ساخت نیروگاه‌های تجدیدپذیر غالبا بالغ بر چند برابر نیروگاه‌های حرارتی است. از آنجا که جایگزینی نیروگاه‌هایی با سوخت فسیلی و استفاده از نیروگاه‌های تجدیدپذیر نیاز به سرمایه‌گذاری‌های کلان و صرف زمان فراوان دارد، تبدیل نیروگاه‌های فسیلی در حال استفاده به نیروگاه‌های پاک و استفاده از اعتبارات مرتبط و فروش محصولات حاصل از جمع‌آوری آلاینده‌ها می‌تواند بهترین راه‌حل درخصوص تامین سرمایه لازم جهت جایگزینی نیروگاه‌ها با نیروگاه‌های تجدید‌پذیر و استفاده موثر از آنها در کل طول عمر مفیدشان تلقی شود. اعتبارات بخش خصوصی به‌همراه بسته تشویقی مثلا به‌منظور توانمندسازی بخش‌های خصوصی و تعاونی، وزارت نیرو به ارائه مشوق‌های مناسب برای افزایش سرمایه‌گذاری در تولید برق از منابع تجدیدپذیر اقدام کرده است. گشایش اعتبارات براساس طلب‌های ایران از سایر کشورها مثل چین. در آخر اعتبارات و سرمایه‌های دولتی برای اجرای این پروژه‌ها پیشنهاد می‌شود.

نتیجه‌گیری

لزوم برقراری امنیت اقتصاد و انرژی، چنین می‌طلبد که با اتکا به وجود نخبگان و پژوهشگران داخلی و با دراختیار داشتن منابع سرشار از انواع انرژی‌های تجدیدپذیر و ذخایر مختلف در سطح کشور، بستر تحقیقات و سرمایه‌گذاری در این مهم را بیش از پیش فراهم کنیم تا از اقتصاد وابسته به فروش ذخایر خدادادی رهایی یابیم. براساس معاهدات بین‌المللی و به‌دلیل استفاده از انرژی‌های پاک، جذب بخشی از سرمایه‌های مورد نیاز در این بخش به‌صورت بلاعوض و درازمدت به اندازه مدت زمان عمر مولد‌های انرژی مذکور نیز از پیامد‌های مثبت این سیاست‌گذاری خواهد بود. رشد و توسعه علم در ایران اسلامی بر هیچ‌کس پوشیده نیست و از این لحاظ نیروی جوان و مستعد بسیار در‌اختیار است. امید است باتوجه ویژه مسوولان ذی‌ربط و مدیریتی جهادی در این سال فرخنده که مزین به نام دولت و ملت، همدلی و همزبانی مزین شده است‌، فرهنگ استفاده صحیح از منابع خدادادی بیش از پیش عیان شده و با همیاری و همدلی و مشارکت عمومی ملت عزیز، با عزمی راسخ جهت نیل به اقتصادی شکوفا گام‌هایی موثر‌ برداریم.

مشاهده صفحات روزنامه