پرهیز شرکتهای بزرگ از استفاده نام «تعاونی»
تعاون از منظر اقتصادی
با تصویب قانون اجرای اصل44 قرار شد تعاون به سهم 25درصد اقتصاد دست یابد. اما درست بعد از تصویب قانون رشد اقتصادی کشور متوقف و رو به کاهش گذاشت، بهطوری که بیشترین سهم اقتصادی را بخش دولتی پس از آن بخش خصوصی و در آخر تعاون به خود اختصاص داده است. اقتصاد تعاون نیز تابعی از اقتصاد کل کشور است و گرانی حاملهای انرژی، تحریمها، نظام بانکی، تعرفههای اقتصادی و رکورد تورمی نیز در آن دخیل بوده و سهم 5تا 8درصدی از اقتصاد برای تعاون رقم زده است.
هر ماه سالن اجتماعات وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی میزبان کارشناسانی است که دور هم جمع میشوند و ایدههای تخصصی خود را برای پیشرفت هر چه بیشتر بخش تعاون ارائه میکنند. در نشست این ماه بحث مهم «آسیبشناسی بخش تعاون» مطرح شد و زهرا ممتاز در این مورد صحبت کرد. وی در این نشست مشکلات و خلأهای بخش تعاون را چنین به چالش کشیده و در آخر آماری از تعاونیهای موفق ارائه کرد که از نظرتان میگذرد.
مفهوم جدیدی است که از علوم زیستی گرفته شده و مبتنی بر تشابهی است که دانشمندان بین بیماریهای عضوی و آسیبهای اجتماعی یا سازمانی (کجرویها) قائل میشوند. واژه آسیبشناسی از دیدگاه پزشکی به فرآیند ریشهیابی بیماریها گفته میشود.
تغییر قانون بخش خصوصی
مبنای حقوقی بخش خصوصی قانون تجارت است و بیش از سه بار تغییر پیدا نکرده است.
1- قانون تجارت در سیزدهم اردیبهشت ماه سال۱۳۱۱ در 600ماده توسط مجلس شورای ملی تصویب شد.
2- در سال۱۳۴۷ مقررات بخش شرکتهای سهامی قانون تجارت اصلاح شده و در 300ماده مقررات جدیدی برای شرکتهای سهامی عام و خاص وضع گردید.
3- نمایندگان لایحه جدید قانون تجارت با 1261ماده را در نشست علنی یکشنبه 17فروردین1391 مجلس شورای اسلامی به تصویب و پس از رفع اختلاف شورای نگهبان، برای 4سال بهطور آزمایشی اجرا شد.
براساس ماده1260 این لایحه کلیه قوانین و مقررات مغایر با این قانون اصلاحیهها، الحاقیهها و آییننامههای اجرایی آنها نسخ گردید.
تغییرات قانونی بخش تعاون
این در صورتی است که قانون تعاون دستخوش تغییرات و تحولات زیادی شده است.
1- لایحه قانون شرکتهای تعاونی مصوب 1334: در تاریخ 11/5/1334 لایحهیی تحت عنوان «لایحه شرکتهای تعاونی» به تصویب کمیسیونهای مشترک کار و کشاورزی مجلس رسید که دارای 11ماده بود و این نخستین قانون اختصاصی مربوط به بخش تعاون در ایران به حساب میآید.
2- فرمان تشکیل سازمان مرکزی تعاون کشور: زیرنظر نخستوزیر در 23اردیبهشت سال 1346
3- قانون تشکیل وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی: مشتمل بر 14ماده و 9تبصره در تاریخ 21/8/1346 به تصویب مجلس شورای ملی رسید.
4- قانون تشکیل وزارت تعاون و امور روستاها به جای وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی: مصوب 23/12/1349: به موجب ماده 2 این قانون سازمان تعاون روستایی زیرنظر نخست وزیری تبدیل به وزارت تعاون و امور روستاها گردید.
5- قانون شرکتهای تعاونی مصوب 16/3/1350 با اصلاحیههای بعدی در سالهای1352 و 1354: این قانون که مفصلترین و کاملترین قانون مربوط به شرکتها و اتحادیههای تعاونی است مشتمل بر 149 ماده به تصویب رسید.
6- قانون تغییر نام وزارت کشاورزی و منابع طبیعی به وزارت کشاورزی و عمران روستایی مصوب 1/3/1356: به موجب ماده 1 این قانون از تاریخ تصویب، وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و وزارت تعاون و امور روستاها در یکدیگر ادغام و وزارت کشاورزی و عمران روستایی با کلیه وظایف و اختیاراتی که وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و وزارت تعاون و امور روستاها دارد، تشکیل گردید.
7- طرح اشتغال سریع دیپلمهها و فارغالتحصیلان بیکار مصوب 1358 شورای انقلاب اسلامی: در هر استان، مرکزی به نام «مرکز گسترش خدمات تولیدی و عمرانی» زیرنظر استاندار تشکیل میشود و تعاونیها برای امر اشتغال اقدام مینمودند.
8- لایحه قانونی راجع به اداره سازمان مرکزی تعاون کشور: سازمان مرکزی تعاون کشور با این قانون دارای هویت مستقل شد. مصوب 25 خرداد سال 1365
9- قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران مصوب 1370: قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران در 71 ماده در تاریخ 13/6/1370 به تصویب رسید و به موجب ماده 65 آن و برای اعمال نظارت دولت در اجرای قوانین و مقررات مربوط به بخش تعاونی و حمایت و پشتیبانی از این بخش، وزارت تعاون تشکیل گردید.
10- قانون مستثنا شدن سازمان مرکزی تعاون روستایی از شمول قانون بخش تعاونی مصوب 24/7/1370.
11- قانون ادغام 3 وزارتخانه تعاون، کار و امور اجتماعی و رفاه و تامین اجتماعی و تشکیل وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی مصوب 8/4/1390: به موجب این قانون از ادغام 3 وزارتخانه تعاون، کار و امور اجتماعی و رفاه و تامین اجتماعی وزارت خانه تعاون، کار و رفاه اجتماعی تشکیل و کلیه امکانات، تعهدات، اعتبارات، نیروی انسانی و اموال منقول و غیرمنقول 3 وزارتخانه موصوف به وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی منتقل گردید.
12- اصلاحات بعدی در قانون مصوب 1370بخش تعاون جمهوری اسلامی در سالهای 76 و 1393، اما در برخی موارد هنوز به قانون 1350 ارجاع داده میشود.
در حال حاضر هم یک لایحه در مجلس شورا و مرکز پژوهشها برای تقنین و تصویب در دست بررسی است.
تعاون از منظر سیاسی
برخورد و باور مسوولان و حاکمیت بر اقتصاد تعاون تاثیر زیادی داشته است. از ویژگیهای بخش تعاون ایران این است که بیشتر دولت ساخته هستند تا توسعه درونزا. در سیاستگذاریها نه تنها به فرهنگ و رسوم محلی توجه نکرده، بلکه در جاهایی آن را نادیده گرفتهاند. حاکمیت در مواقعی که سیاستهای خود را در ظرف تعاون، بهتر رو به جلو میبرد برای انجام آن کار مشخص، برای تعاون تبلیغات میکرد. دوران اصلاحات ارضی گسترش تعاونیهای کشاورزی، زمان جنگ و کمبود کالا تعاونیهای مصرف محلی و کارگری و کارمندی، در دوران سازندگی و اصلاحات بحث تعاونی اعتبار، در دولت نهم و دهم بحث تعاونیهای سهام عدالت، باز هم در دولت نهم و دهم بحث مسکن مهر ازجمله این موارد است.
نتیجه عملکرد دولتمردان
روح تعاون و تعاونگری و اعتقاد به اصول بینالمللی تعاون در خود تعاونیهای متشکله نهادینه نشده است. زیرا زمان ایجاد تعاونیها، امری و بدون ایجاد زیرساختهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی لازم درنظر گرفته نشده و حتی در انتخاب هیاتمدیره دقت لازم وجود نداشته است، بههمین دلیل در تعداد اندکی (مثلا در مسکن مهر) افراد بیصلاحیت و بدون اخلاق حرفهیی کارها را به دست گرفته و خیانتکاری و ندانمکارییهای در تعداد کم تعاونیها صورت گرفت و همین را به پای کل مجموعه گذاشتند. مسوولان هم به جای حل مساله صورت مساله را پاک کردند، این در صورتی است که در برخی کشورها حتی با اقتصاد آزاد و لیبرالی ظرف تعاون مهم نیست! بلکه اصول تعاون از بعد اجتماعی دارای ارزش و مهم است.
فرهنگ ملی و فرهنگ تعاون
برای شناخت «خود» و ویژگیها و منش ملی «خودمان» ناگزیریم نگاهی از بیرون به خود بیندازیم. با شناخت «دیگری» و در جایگاه سنجش دانشورانه با «غیر خود» به شناختی درست از «خود» خواهیم رسید. این همان چیزی است که بارها و بارها در سخنان مقام معظم رهبری به آن اشاره و در کتابی به نام دغدغههای فرهنگی رهبر معظم جمعآوری و منتشر شده است.
نتایج پروژه دانشگاه کلمبیا در کتاب «مطالعه فرهنگهای دور» مقاله «ابعاد روانشناختی خاورمیانه» (1977) منتشر کرد. در زیر خلاصهیی از آن مقاله ارائه میشود: «ایرانیها وقتی جامعه خود را نقد میکنند، مجموعهیی از «ویژگیهای منفی» درباره سیاستمداران و تجار میگویند. اینها ویژگیهایی شهری است که عمدتا به طبقات متوسط و متوسط بالای شهرهای بزرگ منتسب میشود. ویژگیها عبارتند از: «زرنگ» حسابگر، فرصتطلب، متظاهر یا دو رو، زد و بندچی، چرب زبان، پشت هم انداز یا چاخان.» مفسران خارجی هم این صفات را به ایرانیان نسبت دادهاند. عنصر درونی این ویژگیها آن است که بین رفتار و نیت تفاوت وجود دارد.
شخصیت ایدهآل ایرانیان
وقتی از افراد خواستیم ویژگیهای شخصیت مطلوب خود را ترسیم کنند، دیدیم که حضرتعلی (ع) انسان کامل در ذهن آنها بود. شخصیت حضرتعلی (ع) مهمترین ویژگی انسان ایدهآل ایرانی را که «صفای باطن» است منعکس میکند.
ایرانیان حضرتعلی (ع) را در 2جنبه فیزیکی (جوانمردی و لوطیگری) و معنوی (درویشی) قبول دارند و از آن الگو میگیرند. جوانمردی را در خصلتهایی همچون شخصیگرا، باغیرت، متعهد به دوستی، سخاوتمند، فداکار، برونگرا و دارای احساسات و عواطف شدید و درویشی را در درونگرایی، آرامش، عدم دلبستگی به دنیا، معنویتگرایی، پرهیز از مادیگرایی و هوشیاری میبینند. اما یکی از صفات حضرتعلی(ع) که ابعاد آن برای ما به خوبی تبیین و در فرهنگ ما نهادینه نشده کار، تلاش و کارآفرینی آن حضرت است. با وجود اینکه تمام آثار حضرتعلی(ع) را در عربستانسعودی به دلیل مخالفت با ایشان محو کردهاند، ولی چاههایی که با زحمت ایشان حفر شده موجود است و آب این چاهها با برند «آبیار علی» در بازار مدینه و هتلها موجود است. در نتیجه بعدی از شخصیت علی (ع) که کارو تلاش هست را نتوانستند محو کنند. اما در این مورد مهم فرهنگی غفلتشده است.
با توجه به خصلتهایی که ذکر شد چنانچه این صفات حتی در یک دهم جامعه ایرانی بهطور بارز مشهود باشد، باعث کم بودن سرمایه اجتماعی بین مردم خواهد شد. تحقیقات متعدد جامعهشناسان نشان میدهد که کشور ایران در 20سال اخیر بین کشورها کمترین درصد سرمایه اجتماعی را دارد.
کارگروهی در ایران
متاسفانه در آموزشهای ما، حتی در بازیهای کودکی ما نه تنها کارگروهی تشویق نمیشود بلکه تربیت شدهایم برای انجام دادن کار فردی و نتیجه فردگرایی فرآیند زیر است:
کار گروهی در نهادهای آموزشی
نهادهای آموزشی در کشور ما نیز تحت تاثیر فرهنگ ملی، خواسته و ناخواسته و بدون تغییر رویکرد یا اصلاح روند آموزشی خود، در تقویت همان فرهنگ موصوف میکوشند. نهاد آموزش و پرورش که مهمترین نهاد جامعهپذیری، فرهنگسازی و انسانسازی هر جامعه محسوب میشود، در کشور ما بعد پرورش هر روز کمرنگ و کمرنگتر میشود.
تمام کشورهایی که جهش اقتصادی کردهاند، دنیا را با انواع و اقسام کالاها و بِِرندهای خود تسخیر کردهاند، ابتدا در رویکردهای آموزشی خود تغییر دادهاند. چه در بعد آموزشهای رسمی چه غیر رسمی و فنی و حرفهیی (مانند ژاپن بعد از جنگ جهانی دوم و مالزی بعد از تصویب چشمانداز 2020 کشور خود) در نظام آموزشی ما فرهنگ کارگروهی، انضباط اجتماعی، وجدان کاری
نهادینه نمیشود.
عدم خوشنامی تعاونیها ؟!
چرا بخش تعاون و شرکتهای تعاونی به نیکی و خوشنامی معرفی نمیشوند؟ برای پاسخ به این سوال چند فرضیه متصور است: اول اینکه مسوولان باور کافی و درخور و توجه به بخش تعاون ندارند و در صحبتها و سخنرانیها و سیاستگذاریها (جز مقام معظم رهبری) از تعاون و تعاونگری نمیگویند. دوم آنکه مدیران تعاونیهای موفق انگیزه شخصی برای معرفی ظرفیتها و موفقیتهای شرکت تحت مدیریت خود ندارند، لذا در تبلیغ و معرفی بسیار ضعیف هستند.
معمولا بخش خصوصی و حیات آن را با برندهای مشهور میشناسند و بخش تعاون نسبت به برندسازی خوب عمل نکرده است. برندهای موفق خودشان را با نام تعاون معرفی نمیکنند. آنچه توده مردم از تعاون دیدهاند و میبینند تعدادی تعاونی مصرف محلی تعطیل شده و تعدادی تعاونی مسکن که اعضایشان در انتظار طولانی تحویل مسکن و تعیین تکلیف سرمایههایشان مویشان سپید شده است.
شاید برنامههای ترویجی گیرا و جذاب نساختهایم و روشهای خوبی را به کارنبردهایم. تعاملات بین شبکهیی خود تعاونیها ضعیف بوده لذا همافزایی لازم برای رشد بخش انجام نشده. انتخاب سهم 25درصد برای تعاون و بستر فرهنگی اقتصادی ما سنگ بزرگی بوده است که همه را از بخش تعاون ناامید کرد.
عدم شفافیت مالی برخی شرکتهای تعاونی با اعضای خود موجب فضای بد تبلیغاتی تعاون شده. در انتخاب و نامگذاری زمان هفته تعاون آیندهنگری نشده، فرصتی که میتوانست برای معرفی بخش در صداوسیما و مطبوعات و انجام کارهای فرهنگی در مدارس و دانشگاهها مغتنم باشد در تعطیلات تابستانی و تحتالشعاع هفته دولت است و از این فرصت ارتباطی، رسانهیی و روابطعمومی بهره کافی نبردهایم. شاید روی مزیتهای نسبی بخش تعاون و به صورت آمایشی کار نکردهایم و شاید کارکنان بخش تعاون به دلیل ناملایمات سازمانی مبلغان خوبی برای بخش نبودهایم.
تعاونیهای موفق
با وجود مشکلات و کاستیهایی که گفته شد حدود 100000 تعاونی فعال در حوزههای مختلف در کشورمان داریم که حدود 43میلیون عضو را در خود جای دادهاند. این تعاونیها 121میلیارد و 150میلیون ریال سرمایه ثبتی دارند و یک میلیون و 600هزار شغل ایجاد کردهاند. 470تعاونی دانشبنیان فعال با ایجاد 7400شغل برای فارغالتحصیلان در فعالیت های علمی، در سال گذشته تعاونیها یک میلیارد و 100میلیون دلار کالا صادر کردهاند.70درصد حملونقل جادهیی و برونشهری و 20درصد تاکسیرانی درونشهری و40درصد اتوبوسرانی درونشهری توسط بخش تعاون انجام میگیرد.
دستاوردهای تعاونی در کشور
یکی از غول فناوری کشور تعاونی و بزرگترین گردش مالی این بخش در اختیار یک گروه شرکت تعاونی است. در تمام استانهای کشور، تعاونی بیمارستانی و درمانگاهی داریم که در حوزه بهداشت و درمان ارزش افزوده خوبی ایجاد کردهاند. ساخت بیش از 2میلیون و500هزار واحد مسکونی و تحویل 900هزار واحد مسکن مهر از طریق تعاونیها انجام شده و 200هزار نفر صیاد همه عضو تعاونیهای صیادی با 13هزار ناوگان، سالانه 800هزار تن پروتئین دریایی برداشت میکنند. 1724 تعاونی فعال در حوزه فرش دستباف تولید و صادرات دارند. تعاونیها برای 13هزار و 703 معلول جامعه شغل پایدار و درآمد ایجاد کردهاند. بیش از 10میلیون نفر از اعضا تعاونیها را زنان تشکیل میدهند که به نوعی مشارکت اجتماعی زنان است. تعداد 10هزار و 700 تعاونی بانوان داریم که در کسبوکار خودشان بسیار موفق عمل کردهاند، به ویژه در صنایع دستی.
در حوزه خدمات مالی ما 862 تعاونی اعتبار داریم که به 425هزار نفر عضو خود از قبیل کارگران، کارمندان و فرهنگیان تسهیلات ارائه میدهند و بخشی از مشکلات مالی آنها را برآورده کرده و تسهیلاتی به مراتب ارزانتر از سیستم بانکی کشور ارائه میدهند.
