راز موفقیت ژاپن؛ هدفگذاری صنعتی متناسب با شرایط زمانی
پروفسور «کازوهیکو اوداکی»، استاد دانشگاه نیهون ژاپن و عضو هیات علمی موسسه پژوهشی اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن که به دعوت موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی و حمایت سفارت ژاپن در تهران به ایران سفر کرده بود در یک سخنرانی با اشاره به «جایگاه سیاست صنعتی در توسعه اقتصادی ژاپن» پرداخت و راهحلی برای جایگزینی واردات و تشویق صادرات برای رشد اقتصادی و توسعه صنعتی کشورها تاکید کرد و گفت: «امریکا و آلمان در قرن نوزدهم استراتژی حمایتی را برای رشد اقتصادیشان انتخاب کردند و ژاپن نیز در سالهای 1950 تا 1980میلادی با اعمال تعرفه بالا برای واردات از صنعت خودروسازی حمایت کرد.»
به گزارش شاتا، عضو هیات علمی موسسه پژوهشی اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن با بیان اینکه اگرچه شناسایی صنایع مستعد و قابل رشد مشکل است، اما اقتصاددانان و سیاستگذاران ژاپنی در طول 60 سال گذشته برای رشد و توسعه اقتصادی ژاپن به تناسب شرایط زمانی هر دوره، بر صنایع سبک، سنگین و صنایع با فناوری بالا هدفگذاری و تمرکز کردند. استاد دانشگاه نیهون ژاپن با اشاره به سیاست صنعتی و تجاری اتخاذ شده توسط ژاپن در دوران بعد از جنگ جهانی دوم گفت: این کشور توجه خاصی به مقیاس بالای تولید داشت چراکه صنایعی که تولید بالا دارند، میتوانند به سوددهی بیشتری نیز دست یابند. اوداکی رشد و توسعه اقتصادی کشورها را نیازمند کشف استعدادهای نهفته هر کشور و تدوین راهبردهای مناسب از طرف دولتها برای تقویت این استعدادها عنوان کرد و افزود: ژاپن در مسیر رشد و توسعه اقتصادی خود از تمرکز بر صنایع سبک به صنایع سنگین و صنایع با فناوری بالا حرکت کرده است. این نشان میدهد که ژاپن پای خود را جای پای کشورهای غربی مثل انگلستان، آلمان و امریکا گذاشت. وی عنوان کرد: توسعه ژاپن از جهاتی منحصربه فرد بوده است بهطوری که در آن زمان اقتصاددانان عنوان میکردند که
کشورها بر
3 دستهاند کشورهای توسعه یافته، در حال توسعه و ژاپن. معجزه اقتصادی ژاپن از این جهت که توانست سطح معیشت مردم عادی ژاپن را افزایش دهد از جهاتی منحصربه فرد است. حتی امروزه هم سطح نابرابری در ژاپن خیلی پایین و بحرانهای اجتماعی در این کشور محدود است. وی ادامه داد: پس از رشد اقتصادی ژاپن، کشورهای تایوان، کره، مالزی و چین نیز از الگوی ژاپن استفاده و رشد کردند که این رشد به معجزه شرق آسیا شهرت یافت.
دوره برآمدن ژاپن از آوار جنگ
عضو هیات علمی موسسه پژوهشی اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن با اشاره به وضعیت اقتصادی ژاپن طی سالهای 1945 تا 1954 میلادی افزود: در این زمان زیرساختها و تجهیزات اقتصاد ژاپن بر اثر جنگ جهانی دوم نابود شده و سرمایه انسانی آسیب جدی دیده بود. شرکتهایی هم ورشکست شده بودند. همین طور در این دوره به دلیل کمبود غذا، سوخت و تجهیزات پزشکی و اشغال ژاپن توسط نیروهای امریکایی، ژاپن با مشکلات اقتصادی فراوانی روبهرو شد. وی ادامه داد: از سال 1945 تا 1949 دولت برای حل مشکلات اقتصادی کنترل خود را بر اقتصاد بیشتر، تجارت بینالمللی را محدودتر و بیشتر کالاها را سهمیهبندی و قیمتها را کنترل کرد. در این دوره ژاپن شبیه به یک کشور کمونیستی بود. چرا که برخی از امریکاییهایی هم که وارد ژاپن شده بودند چنین گرایشهایی داشتند.
اوداکی اظهار کرد: مثلا دولت برای اجرای سیستم سهمیهبندی 600هزار نفر را استخدام کرد. اجرای این سیستم سبب شد، دولت بر تعیین قیمت و عرضه کالاهای مورد نیاز مردم نظارت بیشتری داشته باشد. البته نظام سهمیهبندی موجب آثار منفی نظیر بهرهوری پایین و فساد بالا و شکلگیری بازار سیاه و فعالیتهای زیرزمینی هم شد. در همین زمان در چارچوب سیاست صنعتی، تلاش شد منابع محدود به بخشهای اولویتدار اختصاص پیدا کند. مثلا ابتدا بخشی از فولاد موجود برای توسعه معادن تولید زغالسنگ اختصاص یافت تا تولید زغالسنگ افزایش پیدا کند و به نوبه خود باعث افزایش تولید فولاد در کشور شود.
دوره معجزه اقتصادی
وی اجرای طرح اولویتدهی به برخی صنایع را با توجه به شرایط پس از جنگ تا حدودی موفق دانست و این سیاستها را مبنای سیاستهای هدفگذاری منتخب در دورههای بعد عنوان کرد و افزود: از سال 1955 تا 1973میلادی دوره رشد سریع اقتصادی ژاپن فرا رسید که از آن به عنوان دوره معجزه اقتصادی یاد میکنند.
استاد دانشگاه نیهون ژاپن گفت: درسال 1955 میلادی سطح تولید ژاپن به سطح تولید قبل از جنگ رسید و طی دهه 1960 میلادی میزان تولیدناخالص داخلی این کشور در طول 7سال 2برابر شد. این در حالی بود که دولت هدفگذاری کرده بود که در طول 10سال تولید ناخالص داخلی 2برابر شود.
وی ادامه داد: دوره رشد سریع اقتصادی ژاپن در طول تاریخ اقتصادی جهان غیرقابل پیشبینی بود. بنابراین، رشد حیرتانگیز موجب شد که به عنوان معجزه ژاپن شناخته و به دنیا معرفی شود.
دلایل رشد حیرتانگیز ژاپن
عضو هیات علمی موسسه پژوهشی اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن از جمله دلایل رشد اقتصادی ژاپن را افزایش سطح تحصیلات نیروی کار عادی و همچنین توجه جدی به ارتقای بهرهوری انرژی در محصولات و فرآیندهای صنعتی بهدلیل افزایش قیمت نفت خام خاورمیانه در آن زمان دانست. در این دوره سرمایه و نیروی کار از بخشهای ناکارآمد اقتصادی به بخشهای کارآمد منتقل شدند.
اوداکی تصریح کرد: در دوران رشد بالای اقتصادی، ژاپن نظارت اقتصادی بر تجارت و سرمایهگذاریهای بلندمدت داشت بهطوری که شرکتهای خارجی که تمایل به سرمایهگذاری مشترک در این کشور داشتند با موازین سرمایهگذاری ژاپنی مواجه میشدند که آنها را مجبور میکرد، سرمایهگذاری مشترک با ژاپنیها داشته باشند. وی اظهار کرد: در سالهای 1956 تا 1970میلادی دولت ژاپن به صنایع خودروسازی، ماشینسازی و مخابراتی توجه بیشتری کرد در نتیجه، تخصیص ارز به اینگونه صنایع برای تامین نهادههای وارداتی افزایش پیدا کرد و منابع مالی از طریق وام در اختیار این صنایع قرار گرفت.
شرط موفقیت سیاستهای حمایتی
پروفسور اوداکی با اشاره به مشکلات هدفگذاری صنعتی گفت: وقتی شما در شرایط حمایتی از صنایعی حمایت میکنید در عمل با انبوهی از صنایع مواجه میشوید که تقاضای حمایت بیشتر و بیشتری دارند. معمولا در شرایط گلخانهیی گیاهان زیادی رشد میکنند اما در شرایط گلخانهیی نمیتوان درختان غول پیکری ایجاد کرد. ما این مشکل را در تجربه تاریخی ژاپن در صنایع پتروشیمی، صنایع هواپیمایی و صنایع دارویی داشتهایم. ما از این صنایع حمایت کردیم اما این سبب رشد بنگاههای ضعیف و کوچکی شد که نیازمند حمایتهای بیشتر بودند. نکته من این است که سیاست گزینش صنعت و ارایه حمایت میتواند، موفقیتآمیز یا توام با شکست باشد. اجرای آن نیاز به هوشمندی در بخش دولتی و شرایط مناسب دارد. در غیر این صورت با توسعه صنایعی مواجه میشویم که آسیبپذیر و برای همیشه نیازمند حمایت باقی میمانند.
دوره افت رشد به 5درصد
استاد دانشگاه نیهون ژاپن با بیان اینکه درسالهای 1974 تا 1985میلادی نرخ رشد اقتصادی کاهش یافت و از 10درصد به تدریج به سطح 5درصد رسید گفت: علت این امر کمبود زمین و همچنین کاهش شکاف تکنولوژیک بین ژاپن و غرب و به عبارتی دیگر اشباع فناورانه بود که باعث کاهش رشد ژاپن شد. سایر عوامل از قبیل سیاست صنعتی ژاپن نیز در کاهش رشد صنعتی ژاپن موثر بود. در این دوره سیاست صنعتی به سمت انتخاب صنایع با مزیت رقابتی کمتر سوق پیدا کرد. قبل از این تاریخ سیاست صنعتی معطوف به انتخاب صنایع پیشرو و رقابتی بود اما در این دوره صنایعی نظیر منسوجات، تولید کودهای شیمیایی و کشتیسازی نیز انتخاب شدند و مورد حمایت قرار گرفتند. این سیاست صنعتی در واقع صنایع ناکارآمد و کوچک را انتخاب و حمایت کرد. این دقیقا مصادف با دورهیی بود که کرهییها تصمیم گرفتند از صنایع بزرگ خودشان حمایت کنند. در این دوره از شهرها و صنایع مالیات اخذ میشد و همین منابع صرف حمایت از مناطق روستایی میشد. به همین ترتیب سیاستهای محیطزیستی نیز در دستور کار قرار گرفت و بخشی از این کاهش رشد را رقم زد.
در این دوران سیاستهای محیطزیست محور، توجه به شرکتهای کوچک، توجه به مناطق روستایی و سیاست کاهش برنامه تحصیلی دانشآموزان باعث کاهش تدریجی توان رقابتی و بهرهوری ژاپنی شد.
حبابسازی داراییها
وی تصریح کرد: از سال 1985 تا 1990میلادی حباب داراییها در اقتصاد ژاپن اتفاق افتاد که برای اقتصاد ژاپن شرایط نامطلوب اقتصادی به وجود آورد. بخشی از این اتفاق به دلیل مقرراتزدایی از سیستم بانکی بود که باعث شد بانکهای ژاپنی پول زیادی جذب کنند که به افزایش نرخ ین منتهی شد. به همین ترتیب قیمت سهام 4برابر و قیمت زمین در توکیو 5 تا 10برابر شد و دوباره به قیمت سابق بازگشت. این خود یک فاجعه اقتصادی برای ژاپن بود اما ژاپن توانست از این مهلکه جان سالم به در ببرد.
عضو هیات علمی موسسه پژوهشی اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن ادامه داد: بعد از ایجاد حباب داراییها تمایل به اخذ وام، سرمایهگذاری و ریسک در اقتصاد ژاپن کمتر و باعث شد که نرخ رشد اقتصاد ژاپن کاهش یابد و به حدودیکدرصد فعلی برسد که کمتر از نرخ رشد اقتصاد امریکا و اروپاست.
