پرداخت الکترونیک، سفته و قرارداد جایگزین چک
حاتمی یزد: افزایش چک برگشتی جای نگرانی ندارد زیرا از ابتدا قرار نبوده که چک ایجاد اعتبار یا خلق پول کند افزایش چک بلامحل متاثر از شرایط اقتصادی، بیاعتبار شدن چک، بیاخلاقی برخی فعالان اقتصادی و جایگزینی بانکداری الکترونیک است و باید سفته پرداخت اینترنتی و موبایل بانک و قراردادها جایگزین چک شود و به مبادلات و دادوستد و بازار معاملات اعتبار بدهد
تحتتاثیر عوامل مختلف ازجمله حقوقی شدن و خروج چک از جرم کیفری، اثر تحریمها، رشد منفی و شرایط اقتصادی سالهای اخیر و... تعداد چکهای برگشتی در سالهای اخیر افزایش زیادی داشته و آمار ماهانه تعداد چک برگشتی از 283هزار برگ در سال 1383 به 532هزار برگ در سال 1390، 498هزار برگ در سال 91، و 424هزار برگ در سال 92 و اخیرا 523هزار برگ در مهر 93 رسیده است.
این آمارها نشان میدهد که از سال 1390 یکی از عوامل اصلی افزایش چگ برگشتی، شدت گرفتن تحریمها و کاهش رشد اقتصادی و نوسانات بازار ارز، بورس و سایر بازارها بوده است اما کارشناسان دلایل دیگری را نیز برای افزایش چک برگشتی مطرح کردهاند و با اشاره به اثر برخی بیاخلاقیهای عدهیی از افراد و شرکتها در صدور چک و وجود رانتها و فساد مالی و بینظمی اقتصادی و... معتقدند که بیاعتبار شدن چک بهدلیل تغییر قانون و حقوقی شدن چک و کاهش بار کیفری آن، یکی از دلایل عمده کاهش اعتبار چک است.
برخی دیگر از کارشناسان معتقدند، طبق قانون تجارت، چک قائممقام پول است و اگر کسی چک صادر میکند باید قبل از آن حساب خود را پر کند و از موجود بودن پول به اندازه وجه چک صادره مطمئن باشد. اما برخی افراد بدون توجه به این قانون، چک صادر میکنند و حساب و کتاب تجارت و کسبوکار خود را ندارند لذا این بیتوجهی و بیاخلاقی باعث زیاد شدن تعداد چک برگشتی شده است.
این کارشناسان میگویند که حتی صدور چک متحدالشکل و مقررات جدید بانکها نیز کمکی به کاهش چک برگشتی نمیکند و تنها در شرایطی میتوان شاهد احیای اعتبار چک بود که قانون تجارت رعایت شود و صدور چک بلامحل نداشته باشیم و مردم با پیوست قرارداد و فاکتور خریدوفروش، چک را رد و بدل کنند و اجازه ندهند که چک بیاعتبار و بلامحل، دستبهدست شود تا از این طریق امکان پیگیری کیفری چک وجود داشته باشد.
این موضوع به حدی رشد کرده که باعث ابراز نگرانی مقامات و کارشناسان بانک مرکزی شده است و بهتازگی رییس کل بانک مرکزی با ابراز نگرانی از رشد چکهای برگشتی و از دست رفتن اعتبار چک در بازار گفت: در 6 ماهه ابتدای سال جاری بالغ بر 4میلیون چک بلامحل صادر شده است و یکی از مشکلات بزرگ در نظام بانکی، چکهای برگشتی است چراکه چک اعتبار خود را از دست داده است.
وی با بیان اینکه هماکنون در نظام بانکی و بازار، افراد غیرآشنا نمیتوانند بهراحتی به هم چک بدهند و به آن اعتماد کنند، افزود: بانک مرکزیدرصدد است که اعتبار چک را برگرداند.
سیف تصریح کرد: البته همیشه باید در ردوبدل کردن چک، اعتماد به صادرکننده چک وجود داشته باشد. بههمین دلیل مجموعهیی از ابزارها را طراحی کردهایم که این امکان را به بانک مرکزی میدهد که به سرعت، صادرکننده چک، هویت او و تعداد چکهای برگشتیاش را شناسایی کند.
سیف در توضیح بیشتر این مطلب خاطرنشان کرد: رقمی روی چکها حک خواهد شد که این امکان را میدهد سوابق، هویت صادرکننده چک و تعداد چکهای برگشتی وی را نمایان کند و این فاکتورها به سرعت قابل تشخیص است و ذینفع چک با اطمینان بیشتری میتواند وارد عمل شود.
سیف، تعداد چکهای برگشتی در 6ماهه اول امسال را بالغ بر چهارمیلیون برگ عنوان کرد و گفت: سامانه بانک مرکزی برای جلوگیری از صدور چکهای بیمحل تا پایان اسفند سال جاری در کل کشور مستقر میشود و این باعث خواهد شد که حتی مراودات میان دو بانک نیز در زمینه صدور چک، قابل پیگیری و تحت نظام خاص مالی باشد.
براساس جدیدترین گزارش بانک مرکزی در مهر امسال 523هزاربرگ سند به مبلغی حدود 6هزار و 200میلیارد تومان در اتاق پایاپای اسناد بانکی برگشت داده شد. این درحالی است که براساس همین گزارش در مهر امسال بالغ بر 4.1میلیون برگ سند به مبلغی معادل 106هزارمیلیارد تومان مبادله شده بود. یعنی 12 و 6 دهمدرصد از نظر تعداد و 5 و 9 دهمدرصد از نظر مبلغ مبادله شده، برگشت داده شده است.
این نسبت در طول 10 سال اخیر، بینظیر بوده و بالاترین نسبت تعداد و مبلغ چکهای برگشتی را بهخود اختصاص داده است.
بررسی اعداد و ارقام بانک مرکزی نشان میدهد که هماکنون از هر 100چک مبادله شده در بازار 12.6برگ چک برگشت میخورد درحالیکه در مهر سال 1392 این آمار متفاوت بود و از 100چک، 10.9برگ چک برگشت میخورد. مهر سال گذشته 3.9میلیون برگ سند به مبلغی معادل 91هزار و 300میلیارد تومان مبادله و از این میزان 425هزار برگ سند به مبلغی حدود 3هزار و 600میلیارد تومان برگشت داده شده بود.
گزارش بانک مرکزی همچنین حاکی از آن است که تعداد چکهای برگشتی در یکسال منتهی به مهر امسال از رشد حدود 23درصدی برخوردار بوده است. نکته قابلتوجه دیگر در این آمارها رشد 70.7درصدی ارزش چکهای برگشتی مهر1393 نسبت به مدت مشابه سال گذشته است. بانک مرکزی در رابطه با آمار چکهای برگشتی در 7ماهه ابتدای امسال اعلام کرد که در اتاق پایاپای اسناد بانکی تهران حدود 27.7میلیون برگ سند به مبلغی حدود 706هزارمیلیارد تومان مبادله و از این تعداد، 3.4میلیون برگ سند به مبلغی معادل 35هزارمیلیارد تومان برگشت داده شد.
بهعبارت دیگر، مشکل مهم دیگر، افزایش مبلغ چکهای برگشتی است که نشاندهنده کاهش زیاد اعتبار چک در بازار است.
چک ابزار مبادله است نه اعتبار بخشیدن
اما کارشناسان علاوه بر رشد آمار تعداد و مبلغ چکهای برگشتی به نکات دیگری نیز اشاره دارند و نکات دیگری را از کف بازار و کسبوکار مطرح میکنند.
احمد حاتمی یزد، کارشناس ارشد علوم بانکی در گفتوگو با «تعادل» گفت: حقوقی شدن چک بخشی از دلایل کاهش اعتبار چک در میان مردم است اما در شرایط ایدهآل نباید از چک بهعنوان یک ابزار اعتباری استفاده شود. درحال حاضر در بازار و اقتصاد ایران از چک بهجای سفته استفاده میشود در صورتی که چک ابزار خرید و فروش نسیه یا اعتباری نیست و چک اصولا برای دریافت و پرداخت و خرید و فروش نقدی طراحی شده است. یعنی چک قائممقام پول است و خود پول است و صادرکننده چک باید معادل مبلغ صادره در روی چک باید در حساب خود پول داشته باشد وگرنه نباید چک صادر کند.
وی اضافه کرد: از زمانی که پرداختهای اینترنتی و الکترونیکی از طریق دستگاهها و کارتخوانها افزایش پیدا کرده تمایل به استفاده از چک کاهش یافته است. در بسیاری از کشورهای جهان دیگر چک بسیار اندک مورد استفاده قرار میگیرد که دلیل عمده آن امنیت و سهولت استفاده از مبادلات الکترونیکی است.
وی تصریح کرد: بیاعتبار شدن چک جایی برای نگرانی و ناراحتی در اقتصاد ندارد چون قرار براین نبوده که چک برای افراد جامعه اعتبار ایجاد کند و قرار بوده است که چک انتقالدهنده پول از حساب فردی به فرد دیگری باشد و مبادله مالی صورت بگیرد و اینکه در جامعه پرداخت چکهای مدتدار مرسوم شود و بازاریان بنای کسبوکار و ارزشآفرینی را برمبنای چک قرار دهند کاری است که در هیچ جای جهان مرسوم و متداول نیست. به جای چک باید از سفته و قرارداد با هدف ایجاد اعتبار استفاده شود و استفاده از چک نمیتواند مانند گذشته که چک کیفری بود، اعتبار ایجاد کند باید از ابزارهای دیگری جهت اعتبار بخشیدن به کسبوکار استفاده شود و چک در شرایط اقتصادی کنونی و قانون فعلی امکان ایجاد اعتبار را ندارد و قطعا برای کاسب و بازاری و تاجر و مردم مشکلساز میشود.
وی افزود: اگر ما بخواهیم کالایی را بهصورت نسیه خرید و فروش کنیم باید از سفته استفاده کنیم و رفتهرفته با گسترش خدمات بانکداری الکترونیکی مانند موبایل بانک، اینترنت بانک و غیره پرداختها بهصورت آنلاین انجام شود. در نتیجه چک کاربرد خود را از دست میدهد بهطوری که اگر در گذشته یک فرد کارمند سالی دو بار دسته چک 50 برگی میگرفت اکنون شاید سالی یک بار هم اقدام به دریافت دسته چک نکند زیرا همان دسته چک 50 برگی دو سال زمان میبرد تا تمام شود زیرا تمایل به پرداخت از طریق روشهای الکترونیکی افزایش یافته است و انتظار آن میرود که روزبهروز تمایل به استفاده از چک در جامعه کاهش یابد و در آن صورت پرداختهای اعتباری به سمت استفاده از سفته خواهد رفت.
وی در پاسخ به این سوال که آیا چک ابزار ایجاد اعتبار برای افراد است گفت: چک و بانک را ما اختراع نکردیم و این خدمات کاملا وارداتی است و بانکداری را ما از خارجیها آموختهایم و کشورهایی که نخستین بانک را راهاندازی کردهاند و دانش بانکداری را به ما منتقل کردهاند هرگز قرار نبوده که چک را به ابزار ایجاد اعتبار برای افراد تبدیل کنند یا خلق پول کنند و تنها برای انتقال وجه از حساب شخصی به شخص دیگر از چک استفاده شده است نه خلق پول و ایجاد اعتبار. وی در پاسخ به این سوال که چگونه میتوانیم با تعریف درست و فرهنگسازی اعتبار را به چک بازگردانیم گفت: ما به لحاظ کارشناسی هرگز نباید به دنبال بازگرداندن اعتبار به چک باشیم زیرا ضرورتی برای اعتبار بخشیدن به چک وجود ندارد و اعتبار یک چک به اندازه اعتبار خود فرد است زیرا اگر آن فرد در بازار و جامعه دارای اعتبار است چک او هم باید معتبر باشد و اگر آن فرد دارای اعتبار و شناخت در جامعه نیست اعتباربخشی به او براساس چک کار درستی نیست و معامله با این فرد مطمئنا کار غلطی است.
وی در پاسخ به این سوال که نگرانیها در ارتباط با رشد میزان چکهای برگشتی افزایش یافته است گفت: عدهیی رشد چکهای برگشتی را مایه تاسف میدانند درحالی که به نظر من این مساله میتواند با جایگزین شدن پرداختهای الکترونیکی و استفاده درست از خدمات بانکی مانند سفته و برات در مسیر صحیح خود مانند تمامی کشورهای جهان حرکت کند.
وی استفاده از سفته را به جای چک بهترین راهکار کاهش چکهای برگشتی در شرایط حال حاضر اقتصاد ایران دانست و گفت: با توجه بهوجود کسبوکارها و دادوستدهایی که احتیاج به پرداختهای اعتباری مدتدار را دارند میتوانند از سفته به جای چک بهره ببرند تا اقتصاد و مجموعه مدیریت اقتصادی بتوانند یک تفکیک درستی از وضعیت استفاده از چک و سفته داشته باشند که در این رابطه کسبه و مغازهداران میتوانند برای خریدهای خود از بنگاههای بزرگ و بنکداران به جای چک سفته بدهند.
وی در پاسخ به این سوال که دلیل بیاعتبار شدن چک چیست گفت: دلیل بیاعتبار شدن چک نه اقتصادی و نه قضایی بلکه دلیل آن سقوط اخلاقی برخی فعالان بازار است. متاسفانه وقتی در جامعه جرایم مختلف مانند سرقت، اختلاس و مفاسد اقتصادی افزایش دارد چکهای برگشتی هم رشد مییابد زیرا افراد چک صادر میکنند و پولش را پرداخت نمیکنند و در حقیقت میخواهند دستشان را در جیب دیگری کنند و این یک روش سوءاستفاده مالی منسوخ شده است و اگر در جامعهیی مسایل اخلاقی و احترام به حقوق افراد رشد پیدا کند مسلما تعداد چک برگشتی آنها کاهش مییابد زیرا اقتصاد از فرهنگ جدا نیست و اگر افراد جامعه درستکار، امانتدار و معتبر باشند چکها هم برگشت نمیخورد.
وی در پایان گفت: پیشبینی میکنم با افزایش خدمات بانکداری الکترونیکی سهولت و دسترسی افراد در استفاده از خدمات امن و معتبر بانکی مانند اینترنت بانک و موبایل بانک باعث کاهش استفاده از ابزارهای قدیمی مانند چک در میان مردم شود و افرادی که پول دارند در بازار اقدام به خرید و فروش میکنند و پرداختهای خود را بهصورت کاملا معتبر و در صحت و سلامت انجام میدهند و اشخاصی که پول ندارند و بهدنبال سوءاستفادههای مالی هستند به دنبال استفاده از چک خواهند بود و در آینده مطمئنا شاهد کاهش استفاده از چک در میان مردم خواهیم بود.
