حقوق و تکالیف اعضای تعاونیها
گروه تعاون
تعاونی اجتماع ارادی و داوطلبانه اشخاصی است که دارای اهداف یا نیازهای مشترک هستند و برای تامین آنها موسسهیی مستقل تشکیل میدهند و آن را از طریق روشهای دموکراتیک اداره و نظارت میکنند، بنابراین «اشخاصی که دارای هدف یا نیاز مشترک باشند» از عناصر اساسی تعاونی محسوب میشوند. در تعاونیها به هر یک از این اشخاص که ممکن است حقیقی یا حقوقی باشد عضو اطلاق میشود. در این فصل به جایگاه عضو در تعاونی و حوزه حقوق و وظایف اعضا اشاره میشود و در انتهای فصل به مواردی که موجب لغو عضویت میشود، همچنین نحوه خروج عضو پرداخته میشود.
جایگاه اعضا در تعاونی
اساس هر تعاونی را اعضای آن تشکیل میدهند و هدف تشکیل تعاونی خدمت به اعضا و بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی آنان است زیرا بدون تجمع و همکاری اعضا هیچ تعاونی تاسیس نخواهد شد.
در چهار اصل از اصول هفتگانه نهضت جهانی تعاون بهطور مستقیم به جایگاه عضو و برخی حقوق و تکالیف مترتب بر آن اشاره شده است. اصل اول راجع به عضویت اختیاری و آزاد افراد بدون تبعیضات جنسی، اجتماعی، نژادی، سیاسی و مذهبی اشاره دارد. اصل دوم به برابری حق رای اعضا و مشارکت آنها در سیاستگذاریها و تصمیمگیریها میپردازد، اصل سوم مشارکت اقتصادی و برخورداری اعضا از درآمد تعاونی را مطرح کرده و اصل پنجم به آموزش و حرفهآموزی و ارتقای سطح دانش و مهارت اعضای مدیران و کارکنان تعاونی اشاره دارد.
عضو در شرکتهای تعاونی دارای حقوق، اختیارات و مسوولیتهای مشخصی است که قانون تعاون و سایر قوانین موضوعه ازجمله قانون تجارت آن را معین کرده است. اعضا بدون عضویت تعاونی با قبول اساسنامه از حقوق و اختیارات قانونی بهرهمند شده و در مقابل تکالیف و مسوولیتهای ناشی از آن را خواهند پذیرفت.
مطابق ماده10 قانون تعاون اعضا در کلیه امور تعاونی حق نظارت دارند و به موجب ماده11 کلیه اعضا مکلفند به وظایف و مسوولیتهایی که در حدود قوانین و مقررات تعهد کردهاند، عمل کنند و مطابق ماده23 اعضا نسبت به میزان سهام آنان مسوولیت مالی دارند.
اما متاسفانه باوجود صراحت قانون و اصول تعاون در اکثر تعاونیها اعضا از حوزه اختیارات و مسوولیتهای خودآگاهی ندارند و مدیران تعاونیها عموما از کنار این نقیصه بزرگ با بیتفاوتی عبور میکنند. این موضوع از این لحاظ دارای اهمیت مضاعف است که تعاونیها ماهیتا موسسات مشارکتی محسوب میشوند و فقدان آگاهی اعضا موجب میشود از سطح مشارکت اعضا در اداره تعاونی کاسته شده و بهتدریج از حوزههای تصمیمگیری و نظارت کنار گذاشته میشوند. این امر باعث میشود تعاونیها از پشتوانهها و حمایتهای معنوی و مادی اعضا محروم شوند.
نخستین تاثیر کاهش مشارکت اعضا عدم حضور آنان در جلسات مجامع عمومی است. کماهمیتی و بیرونقی رکن تصمیمگیری تعاونیها موجب ایجاد فاصله بین اعضا و مدیران شده و بر مجموعه عملکرد و فعالیتهای تعاونی آثار منفی بر جای میگذارد.
لذا توصیه میشود مدیران تعاونیها برنامههای آموزشی منظمی برای ارتقای سطح آگاهی اعضا نسبت به حقوق و تکالیف ناشی از عضویت پیشبینی کنند که یکی از راههای تحقق این هدف طرح مفاد اساسنامه تعاونی و قانون و مقررات تعاون در جلسات و مجامع عمومی است. عدم آگاهی اعضا به حوزه حقوق و تکالیف قانونی موجب کاهش سطح مشارکت و بیتفاوتی آنان در برابر سرنوشت تعاونی شده درنهایت موجب میشود تعاونی از پشتوانه عظیم مادی و معنوی اعضا محروم بماند.
ورود به عضویت
مطابق اصل اول از اصول جهانی تعاون، تعاونیها سازمانهای اختیاری هستند و عضویت برای تمامی افرادی که بتوانند از خدمات آنها استفاده کنند و مسوولیتهای ناشی از عضویت را بپذیرند بدون تبعیضات جنسی، اجتماعی، نژادی، سیاسی و مذهبی آزاد است.
این اصل بر اختیاری و داوطلبانه بودن عضویت تاکید دارد و هیچکس را نمیتوان وادار و مجبور به عضویت در تعاونی کرد. همچنین عضویت برای افرادی که شرایط عضویت را داشته باشند بدون اعمال تبعیضات آزاد است. شرایط عضویت در تعاونی باید بهگونهیی تدوین شود که با این اصل تعاون (عضویت آزاد و اختیاری) مخالف نباشد. اما روشن است که برای تعاونیها پذیرش بیقید و شرط عضو عملا ممکن نیست و هر تعاونی از لحاظ ظرفیت و کفایت امکانات پذیرش عضو دارای محدودیت است. اعمال این محدودیتها باید مطابق مفاد قانون تعاون بوده و در اساسنامه تعاون کاملا روشن شده باشد.
حقوق و تکالیف عضو در تعاونی
اعضا وظایف و مسوولیتهایی دارند. مواردی همچون تامین سرمایه تعاونی از طریق پرداخت ارزش سهام خریداری شده، رعایت قوانین، مقررات و اساسنامه تعاونی، شرکت در مجامع عمومی عادی و فوقالعاده و مشارکت فعال در تصمیمگیری و انتخاب مدیران و بازرسان تعاونی، نظارت در کلیه امور تعاونی، عمل به تعهداتی که به موجب قوانین و مقررات و قراردادهای فیمابین با تعاونی بهعهده عضو گذاشته شده است، عدم ارتکاب اعمالی که موجب زیان مادی به تعاونی شود و اعمالی که به حیثیت و اعتبار تعاونی لطمه وارد کند، مسوولیتهای مالی به میزان سهام آنان مگر اینکه در قرارداد ترتیب دیگری شرط شده باشد، عدم رقابت ناسالم با تعاونی از مهمترین وظایف اعضا محسوب میشود.
نظارت در کلیه امور تعاونی، برخورداری از حق رای برابر در تصمیمگیریها و انتخاب هیاتمدیره و بازرسان تعاونی، درخواست تشکیل مجمع عمومی (یکپنجم اعضا برای تشکیل مجمع عمومی عادی و یکسوم اعضا برای تشکیل مجمع عمومی فوقالعاده)، بهرهوری از سود تعاونی، استفاده از خدمات تعاونی مانند کالای مصرفی با قیمت مناسب، مسکن ارزانقیمت، دستیابی به اشتغال و... انتقال سهام به سایر اعضا و افراد دیگر در چارچوب اساسنامه، خروج از تعاونی و داوطلب شدن برای عضویت در هیاتمدیره و بازرس تعاونی نیز ازجمله مهمترین حقوق اعضای تعاونی محسوب میشود.
لغو عضویت
لغو عضویت حالتی است که رابطه شخص (حقیقی یا حقوقی) با تعاونی قطع شده و حقوق و تکالیف ناشی از عضویت ساقط میشود، لغو عضویت در یکی از حالات استعفا، اخراج، فوت و انحلال شرکت تعاونی اتفاق میافتد. عضویت تعاونی امری داوطلبانه و اختیاری است و نمیتوان فردی را وادار به عضویت در تعاونی کرد. به موجب ماده12 قانون تعاون خروج عضو از تعاونی اختیاری است و نمیتوان آن را منع کرد و مطابق تبصرههای ذیل آن اعضای متخصص تعاونیهای تولیدی حداقل 6ماه قبل از استعفا باید مراتب را کتبا به اطلاع تعاونی برسانند و درصورتی که خروج عضو موجب ضرری برای تعاونی باشد وی ملزم به جبران است.
اخراج اعضا
به موجب ماده13 قانون تعاون در مواردی همچون ازدست دادن هر یک از شرایط مقرر در قانون تعاون، عدم رعایت مقررات اساسنامه و سایر تعهدات قانونی پس از دو اخطار کتبی توسط هیاتمدیره به فاصله 15روز و گذشتن 15روز از اخطار دوم با تصویب مجمع عمومی عادی، ارتکاب اعمالی که موجب زیان مادی تعاونی شود و وی نتواند ظرف مدت یک سال آن را جبران کند و اعمالی که به حیثیت و اعتبار تعاونی لطمه وارد کند و با تعاونی رقابتی ناسالم داشته باشد، باعث اخراج اعضا از تعاونی میشود. اما مدیرعامل و هیاتمدیره به تشخیص خود نمیتوانند تصمیم به اخراج عضو از تعاونی کنند. تشخیص مواردی که موجب اخراج عضو میشود به پیشنهاد هیاتمدیره یا بازرسان و تصویب مجمع عمومی عادی خواهد بود. مطابق ماده14 قانون تعاون و تبصره ذیل آن در صورت فوت عضو چنانچه ورثه وی واجد شرایط مندرج در اساسنامه تعاونی باشند و تعاونی ظرفیت پذیرش همه آنها را داشته باشد به عضویت تعاونی پذیرفته میشوند. چنانچه یک یا چند نفر از وراث موردنیاز تعاونی باشد با توافق سایر وراث به عضویت تعاونی پذیرفته میشوند. درصورتی که به جای عضو متوفی بیش از یک نفر به عضویت تعاونی پذیرفته شود باید مابهالتفاوت افزایش سهم ناشی از تعهد خود را به تعاونی بپردازند. چنانچه وراث اعلام کنند که مایل به ادامه عضویت در تعاونی نیستند و واجد شرایط نباشند عضویت لغو میشود و چنانچه ورثه تقاضا کنند که سهم عضو متوفی از عین اموال تعاونی پرداخت شود در صورتی که عین اموال قابل واگذاری بوده و موجب اختلال و ضرر فاحش به اعضای تعاونی نشود، آن قسمت از اموال تقسیم میشود. در صورت لغو عضویت به سبب استعفا، اخراج، فوت و انحلال ارزش سهام وی بهنحوی که در اساسنامه قید شده است محاسبه و پس از منظور کردن سایر مطالبات وی به دیون تعاون تبدیل میشود و پس از کسر بدهی وی به تعاونی به او یا ورثهاش ظرف مدت 3ماه پرداخت و تسویهحساب خواهد شد. تعاونی شکل متفاوتی از تجارت است. تعریف کوتاهی از این نهاد بیان میکند که شرکت تعاونی یک شرکت تجاری با مالکیت اعضا و تحت کنترل دموکراتیک آنهاست و به اعضا برحسب درصد استفادهشان از خدمات تعاونی سود میدهد. مشتریان اصلی یک تعاونی همان اعضای شرکت هستند. دیگر واژههایی که در رابطه با شرکتهای تعاونی استفاده میشوند شامل مالک، حامی یا سهامدار است. به هر حال، واژه آخری (سهامدار) تا حدی ابهاماتی را درباره نقش منحصر به فردی که یک سهامدار در یک شرکت تجاری دارد، در مقایسه با یک شرکت تعاونی، ایجاد میکند. تنها تعریف عام، برای دو نقش فوق، این است که دارنده سهم دارای مدرکی از سرمایهگذاری در سازمان است، ولی تفاوت عمده و بنیادی آنها این است که مزایا و تسهیلات در یک شرکت تعاونی بر مبنای میزان استفاده از خدمات تعاونی تقسیم میشود نه براساس میزان سهام هر فرد.
