گزارش «تعادل» از بازار سردرگم شیر در سال 94
گروه غذا و دارو محمدمهدی حاتمی
بازار شیر در ایران سال به سال شیر تو شیرتر میشود. قیمت خرید تضمینی 1440تومانی شیر که مربوط به سال گذشته است، برای امسال نیز تمدید شده و با اینکه دامداران به قیمت پایین خرید تضمینی شیر اعتراض دارند،گزارشها نشان میدهد که صنایع لبنی حتی از همین قیمت هم تمکین نمیکنند. از سوی دیگر، درحالی که به گفته حسنرکنی، معاون تولیدات دامی وزارت جهادکشاورزی، قرار است 80 هزار تن شیر مازاد تولید شده در کشور به شیر خشک تبدیل و سپس صادر شود، مدیرعامل اتحادیه صنایع لبنی کشور پیشنهاد داده که دولت شیر خام را به آنها واگذار کند تا آنها آن را به قیمت یارانهیی به مردم واگذار کنند. دامداران نیز معتقدند که دولت باید همچنان به تولید شیر در کشور یارانه بدهد.
آمارها نشان میدهند که سرانه مصرف شیر ایرانیان بسیار کم و حتی در میان کشورهای همسایه، جزو پایینترینهاست. این درحالی است که سرانه مصرف درسالهای گذشته به حدود 100 لیتر در سال هم رسیده بود ولی امروز بیشتر از 70-60 لیتر در سال نیست. این میتواند گواهی باشد بر اینکه کاهش سرانه مصرف شیر نه به دلیل تغییر سلیقه مصرفی، بلکه احتمالا به دلایل اقتصادی است.
همه یارانه میخواهند
صنایع لبنی که جزیی از مجموعه صنایع تبدیلی کشور به حساب میآیند، تقاضای یارانه دارند. دو روز پیش حسن کنی، معاون تولیدات دامی وزارت جهادکشاورزی از تصمیم وزارت کشاورزی برای تبدیل شیر خام مازاد کشور و تبدیل آن به شیر خشک پایه و سپس صادرات آن خبر داده بود. رکنی، روز جمعه در گفتوگو با ایرنا گفته بود: «برای حمایت از دامداران سال گذشته سازمان مرکزی تعاون روستایی اقدام به خرید شیر خام مازاد برنیاز صنایع لبنی کرد تا جلوی ضرر و زیان دامداران نیز گرفته شود. بر این اساس، مطابق آمار موجود، از ابتدای طرح خرید شیر خام از دامداران تا انتهای سال گذشته حدود 80 هزار تن شیر مازاد خریداری و توسط تعدادی از کارخانجات تولیدکننده به شیرخشک تبدیل شد.»
آمارها نشان میدهند طی سال گذشته، بین 60 تا 80 هزارتن شیرخام مازاد توسط دولت خریداری و در اختیار برخی کارخانجات فراوری قرار گرفته است تا پس از تبدیل به شیرخشک به بازارهای هدف صادر شود تا عرضه شیرخشک به بازار نیز مشکلی برای صنایع لبنی ایجاد نکند.
مدیرعامل اتحادیه صنایع لبنی کشور اما جزو مخالفین اقدام وزارت کشاورزی است. او معتقد است به نقش دخالتی دولت در تمام زنجیره تولید شیر تا رسیدن آن به دست مصرفکننده است و اینکه دولت خودش باید خسارتها را متقبل شود نه اینکه آن را بر دوش صنایع لبنی بیندازد. محمدرضا اسماعیلی در واکنش به سخنان رکنی گفت: انتظار میرفت دولت شیر خام مازاد بر نیاز صنایع را در قالب یارانه در اختیار مردم میگذاشت تا مصرف سرانه افزایش یابد.
وی اضافه کرد: به دلیل کاهش سرانه مصرف، صنایع نیز قادر به خرید شیرخام برای افزایش تولید یا آنکه با تمام ظرفیت کار کنند، نیستند بلکه طی سالهای اخیر صنایع با نیمی از ظرفیت خود فعالیت میکنند.
اسماعیلی معتقد است صحبت از شرایط مازاد بر نیاز صنایع اساسا نادرست است، چرا که از یک سو سرانه مصرف لبنیات در کشور پایین است و از سوی دیگر صنایع تبدیلی کشور قابلیت آن را دارند که شیر مازاد را با کمک یارانهیی دولت به بازار داخلی بفرستند.
وی در همین راستا گفت: ما در داخل کشور نه تنها با مازاد شیرخام مواجه نیستیم بلکه معتقدیم دولت میتواند شیر خام مازاد را خریداری کرده و به جای تبدیل به شیرخشک به صورت یارانهیی در اختیار مردم قرار دهد.
اسماعیلی در گفتوگو با «تعادل» گفت: در کشور ما به دامداران و کشاورزان در مورد همهچیز، از آب و برق بگیرید تا گاز، داده میشود. چرا این یارانه به صنایع تبدیلی تعلق نگیرد؟ مدیرعامل اتحادیه صنایع لبنی کشور ادامه داد: من معتقدم که رسیدن محصول اولیهیی مثل شیر به دست مصرفکننده، باید جاده طولانیای را بپیماید که مبدا آن تولیدکننده است و مقصدش فروشنده و در این میان هم صنایع تبدیلی قرار دارند. پیشنهاد بنده این بود که به صنایع تبدیلی هم یارانه تعلق بگیرد. در واقع کاش دولت برای خارج کردن 80 هزار تن شیر مازاد به سراغ صنایع لبنی میآمد و ضرر را خودش متقبل میشد.
وی به شیر یارانهیی کیسهیی سالهای گذشته اشاره کرد وگفت: با حمایت دولت شیرخام به شکل یارانهیی در اختیار صنایع قرار میگرفت و پس از فرآوری با قیمت مناسب به بازار عرضه میشد بنابراین اقشار کم درآمد نیز میتوانستند به راحتی از شیر فراوری شده یارانهیی بهره مند شوند. از اسماعیلی در مورد قیمت خرید شیر از دامداران میپرسم. او معتقد است که صنایع لبنی حاشیه سود خود را دارند و برایشان فرقی ندارد که شیر را به چه قیمتی به دست مصرفکننده میرسانند، اگر ارزان بخرند ارزان میفروشند و اگر گران بخرند گران.
سپردن کار به بازار
رضا باکری، دبیر انجمن صنایع فرآوردههای لبنی ایران معتقد است سپردن قیمتها به ساز و کار بازار، بهترین شرایط را برای دولت، تولیدکننده ومصرفکننده فراهم میکند. باکری به «تعادل» گفت: «دولت برای فروش شیر و صنایع لبنی سقفی معین کرده و صنایع نیز با سود حداکثر 4.5 درصدی در حال فعالیت در این بازار هستند. این در حالی است که خود کارخانههای ما هم در بهترین شرایط با 70-65 درصد ظرفیت اسمیشان در حال فعالیتاند و بسیاری از آنها در آستانه ورشکستگیاند.» گفتههای باکری از یک «درد» دیگر در بازار آلوده به یارانه صنایع لبنی ایران نیز خبر میداد. «حال که دولت برای فروش محصولات لبنی قیمت تعیین میکند، اگر شرکتی متضرر شود و در آستانه ورشکستگی باشد، میتواند متقاضای حسابرسی رسمی باشد و بابت عدم النفع خود از دولت تقاضای خسارت کند.»
با سعید سلطانی، مدیرعامل اتحادیه دامداران ایران هم تماس گرفتم تا نظر تولیدکنندگان ماده اولیه مورد نیاز صنایع لبنی را هم در مورد آزادسازی قیمتها بدانم. سلطانی معتقد است که شیر و صنایع لبنی جزو اقلامی هستند که در تمام دنیا مشمول دریافت یارانهاند و دولت نباید چتر حمایتی و یارانهیی خود را از سر تولیدکنندگان لبنیات و حتی مصرفکنندگان آن بردارد و این یعنی به اعتقاد او قیمت شیر باید همچنان توسط دولت تعیین شود. «اتحادیه اروپا 30 سال است که به تولیدکنندگان شیر یارانه میدهد و برنامهیی هم ندارد تا این یارانه را قطع کند.» به گفته مدیرعامل اتحادیه دامداران، طبق ماده 4 قانون هدفمندسازی یارانهها، دولت مکلف شده یارانه شیر را تا 5 سال قطع نکند. 5 سالی که سال آخر آن امسال است. با این حال سلطانی معتقد است دولت همچنان باید به پرداخت یارانه به صنایع لبنی ادامه دهد. سلطانی آمار تولید شیر خام مازاد در کشور را هم بسیار بیشتر از 80هزار تن میداند و از تولید 800 هزار تن شیر مازاد بر درخواست در کشور میگوید. از او در مورد قیمت خرید تضمینی 1440 تومانی مصوب دولت میپرسم و میشنوم: «1440 تومان قیمت مصوب بهار سال 93 است، ولی
با توجه به اینکه خریداران از همین قیمت هم تمکین نکردهاند، ما قبول کردهایم که قیمت خرید تضمینی، امسال هم همین مقدار باشد.» از او میپرسم اگر قیمت خرید تضمینی شیر برای دامداران قابل قبول نیست، پس چرا آنها باز هم شیر تولید میکنند؟ «دامداران ما از روی جبر شیر تولید میکنند. بسیاری از آنها به خاطر پرداخت تسهیلاتی که دریافت کردهاند مجبورند شرایط فعلی را تحمل کنند.» نظر سلطانی را در مورد آزادسازی قیمت صنایع لبنی میپرسم.
او معتقد است بسیاری از دامداران با اجرای مرحله اول هدفمندسازی یارانهها ورشکست شدهاند و اگر تعیین قیمت شیر و صنایع لبنی به سازوکار بازار سپرده شود عده بیشتری هم ورشکست خواهند شد. سلطانی در پایان جملهیی گفت که به نظر میرسد نظر تولیدکنندگان صنایع لبنی را در مورد یارانهیی بودن بازارشان منعکس میکند: «وقتی قانونگذار دولت را مکلف به پرداخت یارانه کرده، ما نمیتوانیم بگوییم که یارانه نمیخواهیم.»
داستان شیر چندان منفک از داستان کلیت اقتصاد ایران نیست. سالیان سال است که دولت میخواهد برای آرام نگه داشتن بازار، قیمتها را کنترل کند، غافل از اینکه در بازاری که دولت بخواهد به همه، اعم از دامدار و کارخانه لبنیات و مصرفکننده یارانه بدهد، این همان «همه» خواهند بود که متضرر میشوند. ذینفعان تولید صنایع لبنی در کشور، یعنی مردم، دولت، صنایع و دامداران نیز به نظر نمیرسد میل چندانی به تغییر شرایط فعلی داشته باشند. شاید ساز و کار بازار در کشور ما کارساز نیست.
